Đây là câu chuyện khá thường gặp nơi các cặp đôi: đổ lỗi cho nhau và/ hoặc bắt người kia phải đổi cách sống khác, theo ý mình,… Sự mâu thuẫn đó có thể khiến hai vợ chồng cảm thấy quá mệt mỏi và bế tắc, thường những lời đề nghị ly hôn hoặc ly thân sẽ xuất hiện như cách giải quyết vấn đề nhanh gọn nhất. Tôi biết ly hôn không phải là việc đơn giản nhưng không có nghĩa là quá khó khăn. Và trong trường hợp này, để giải quyết căng thẳng thì có lẽ sự trợ giúp của một chuyên gia tâm lý về hôn nhân là cần thiết. Nhưng đó là chuyện dài bởi còn liên quan đến chuyện cả hai vợ chồng có còn niềm tin vào hôn nhân của mình không và có sẵn sàng tìm đến chuyên gia hay không. Ở đây, mời quý vị dành chút thời gian để hiểu về chuyện này như thế nào trước.
Chắc quý vị sẽ nhớ đến Murray Bowen nếu đã từng có tham gia vào một trong những chương trình về trị liệu hệ thống gia đình mà ông khởi xướng, ông ấy mô tả chuyện này trong khái niệm thứ 3 (trong 8 khái niệm hệ thống), có tên “Tiến trình Cảm xúc Gia đình Hạt nhân” (Nuclear Family Emotional Process) – tiến trình này nói về mẫu hình mối quan hệ khi gia đình có mâu thuẫn. Theo đó:
- Kiểu quan hệ thứ nhất gọi là xung đột trong hôn nhân. Xuất hiện khi căng thẳng gia đình gia tăng và có sự lo lắng của cả hai, hai người sẽ đẩy sự lo lắng của mình lên người còn lại, bằng cách tập trung vào những thứ gọi là sai trái của người kia và cố gắng kiểm soát họ;
- Kiểu quan hệ thứ hai gọi là rối loạn trong vợ hoặc chồng. Kiểu này xuất hiện khi một trong hai cố gắng bắt người còn lại phải sống theo một cách nào đó và người đó bị áp lực kinh khủng đến mức đôi khi nhường luôn việc kiểm soát bản thân cho người gây áp lực;
- Kiểu quan hệ thứ ba là suy giảm một hay nhiều hơn đứa con. Khi cha mẹ tập trung quá nhiều vào một hay nhiều hơn đứa con sẽ khiến chúng nhạy cảm hơn với những nhu cầu của cha mẹ và dần dần đứa con sẽ gặp nhiều rắc rối trong việc trưởng thành;
- Kiểu quan hệ thứ tư liên quan đến vợ chồng, có tên gọi là khoảng cách cảm xúc. Kiểu này thường là khi hai người quyết định xa nhau ra để đề phòng nguy cơ, chúng ta có thể hiểu là quyết định ly thân với lời hứa xem xét lại mối quan hệ, nhưng có vẻ “xa là xa” chứ chẳng xem xét là bao.
Chuyện đáng bận tâm là điều gì tạo nên những kiểu quan hệ đó, cá nhân tôi thấy đó là sự góp phần của một hoặc hai con người trong mối quan hệ đó, họ có đủ ổn để bước vào đời sống hôn nhân hay không. Người ta có thể “rơi vào tình yêu” (fall in love), nhưng đó chỉ là những cảm xúc bề mặt, thường chỉ là người ta đặt sự thích thú hay thỏa mãn với một vài phẩm chất nào đó của người kia như đẹp trai xinh gái, hay đảm đang tài giỏi,… còn “con người thật” thường chưa xuất hiện. Tôi hay đặt câu hỏi như các vị tiền bối thường dùng, kiểu như “anh/ chị nghĩ xem nếu những phẩm chất mà mình mến mộ đó mất đi vào một ngày đẹp trời, anh/ chị có còn thấy yêu được người đó không?”. Câu trả lời trong nhiều trường hợp là khó trả lời hoặc trả lời nhanh một cách… giả trân. Dù sao thì để gọi là yêu một người khác, chúng ta phải vượt ra khỏi cảm xúc “rơi vào” để suy tư và ra quyết định tôi có nên tiếp tục mối quan hệ yêu đương với người này không. Yêu là yêu, yêu là một quyết định chứ không phải yêu để được này được kia.
Vậy là phải quay về với chính mình, tự hỏi tôi có đủ can đảm sống một mình không. Thú vị là “khi tôi thấy tôi có thể sống một mình thì chúng ta coi như ổn để nghĩ đến việc sống với người khác”. Có thể sống một mình là “tôi có thể tự ra quyết định và chịu trách nhiệm cho cuộc đời của mình”, và như vậy, “tôi không đòi hỏi ai khác phải gánh giùm tôi, lo cho tôi” hay “tôi cũng không phải có trách nhiệm với vợ hoặc chồng mình”. Hãy cẩn thận với những câu thề thốt “anh/ em sẽ lo cho em/ anh” hay “không có em/ anh sẽ không sống được”,… hay những câu tương tự.
Có thể bạn nghĩ nói như tôi thì còn gì là lãng mạn trong tình yêu, hay thế thì còn gì là yêu nữa, hay tôi sẽ không cưới một người không từ bỏ bản thân để lo cho tôi. Đúng là vậy, bạn có quyền đánh giá tôi như vậy, nhưng chí ít hãy suy nghĩ thêm chút nữa, rằng thì bạn có thấy lãng mạn khi sống cuộc sống hôn nhân với một người chồng hay vợ mà bạn phải gánh mọi trách nhiệm cho cuộc đời của cô ấy hay anh ấy; bạn có thấy tuyệt vời khi cứ phải bị đánh giá thấp mọi việc mình làm để chỉ làm theo vợ/ chồng mình thì mới ổn; hay bạn thấy có hứng thú không khi đụng chuyện thì một trong hai người sẽ tuyên bố ly hôn. Tôi tin câu trả lời là không. Thực tế là bạn quyết định san sẻ cuộc đời với một người khác chứ không phải bạn ký hợp đồng với một ông hay bà chủ để bạn là người làm công. Đừng lấy chuyện “không yêu đủ” để biện minh, hay cũng đừng đổ lỗi mà than trách cho thân phận mình. Tất cả là từ quyết định của chính bạn.
Tôi nói chuyện với một bạn gần đây, điều bạn ấy đã nhận ra là bản thân bạn ấy lo lắng và thật khó tin vào một đời sống vợ chồng tốt lành dựa vào trải nghiệm tình yêu của cha mẹ, sự thật là bạn ấy rất khó đặt niềm tin vào chồng và trước đây rất hay có ý kiến hay can thiệp vào công việc của chồng (kiểu quan hệ thứ 2), bạn ấy luôn có ý kiến về chuyện chồng phải thế này thế kia. Chuyện đó khi đã được giải quyết thì bạn ấy thấy ổn hơn, song gần đây chồng bạn vì rắc rối và căng thẳng trong công việc mà khi trở về nhà rất hay khó chịu và trách móc vợ, anh ấy mang cái căng thẳng và lo lắng của mình về và đẩy lên cuộc sống hôn nhân (kiểu quan hệ thứ nhất). Gần đây nhất hai bạn đã đề cập đến chuyện ly hôn, chuyện ai nuôi con và phân chia tài sản như thế nào, và có vẻ hướng xử lý tạm thời là ly thân (kiểu quan hệ thứ tư).
Điều đó có giải quyết được không? Trong kinh nghiệm làm việc của mình, tôi thấy có thể giải quyết được (Trải nghiệm cá nhân là tôi đã chào thua một lần, trước khi tôi bận tâm đến chuyện làm tâm lý cho cặp đôi và gia đình như hiện nay). Đương nhiên lý tưởng là cả hai vợ chồng phải nối lại và thống nhất cùng nhau để giải quyết. Bằng không thì người nào muốn giải quyết sẽ phải vất vả hơn. Tôi nhận thấy qua câu chuyện, chồng của bạn gái trên dường như tin rằng vấn đề là ở cô vợ, bạn gái ấy thì thấy anh chồng chỉ đơn giản nhận lỗi và tuân giữ những gì đã thỏa thuận cùng nhau. Cả hai người họ đều đúng và đều sai. Sẽ là vô cùng khó khăn cho anh chồng để anh ấy nói ra “anh sai rồi, anh xin lỗi” – có thể bắt nguồn từ niềm tin trong văn hóa “vợ phải ủng hộ và thông cảm cho chồng dù anh có làm gì” (né tránh xác nhận anh sai). Cô vợ thì luôn nghiêm túc trong chuyện chồng phải “nhận sai và xin lỗi” mới có thể bỏ qua. Nếu như vậy thì sẽ chẳng có chuyện gì được bỏ qua mà chỉ có bỏ nhau. Gottman, một nhà trị liệu tâm lý hôn nhân và gia đình có đưa ra lý thuyết bốn kiểu phản ứng khi có mâu thuẫn trong hôn nhân, kiểu của anh chồng là thuộc kiểu “phòng vệ” và kiểu này chỉ hết khi người đó xác nhận phần lỗi của mình và có hành động thay đổi. Nhưng người vợ phải hỗ trợ bằng cách ngưng dồn ép hay ngưng yêu cầu, bởi càng “đánh” chỉ càng khiến anh chồng đối đầu. Vậy là chuyện của hôn nhân đòi phải cả hai cùng có hành động thay đổi.
Chuyện hôn nhân và hôn nhân khỏe mạnh còn rất dài tập, chúng tôi mong đợi được có cơ hội làm việc và hướng dẫn nhiều hơn cho anh chị em qua khóa học “Hôn nhân Khỏe mạnh” bắt đầu vào sáng ngày 15/10/22 tới đây.