Chắc là bạn đồng ý ngay khi ai đó nói rằng “hãy chịu trách nhiệm cho những gì mình làm”, tuy nhiên, trong rất nhiều trường hợp khi có chuyện xuất hiện, chúng ta dễ dàng chuyển nhanh tới “đổ lỗi” (blame) thay vì nhận trách nhiệm (responsibility).
1. Chút kiến thức liên quan đến “TRÁCH NHIỆM”.
Nathaniel Branden trong “Sáu trụ cột của lòng tự tôn” [Six Pillars of Self-Esteem], (trích lại từ Emotional Competency) cho rằng: “Chịu trách nhiệm là thừa nhận và chấp nhận những lựa chọn bạn đã thực hiện, những hành động bạn đã làm, và kết quả mà chúng (những lựa chọn và hành động ấy) dẫn đến.”.
Về cơ bản, chúng ta biết rằng trách nhiệm là việc chúng ta ý thức về quyền kiểm soát những gì từ phía mình và chấp nhận những hệ quả kèm theo. Theo đó, tất cả những gì ngoài mình thì có thể hiểu là mình không thể kiểm soát, và do đó chúng ta không thể chịu trách nhiệm với những gì mình không thể kiểm soát.
2. Tôi chịu trách nhiệm cho những gì được quyết định và thực hiện bởi tôi.
Tâm lý học cá nhân bao gồm ba thành phần chính: Nhận thức, Hành vi, và Cảm xúc. Tất cả những gì liên quan đến ba thành phần trên của chính chúng ta thì chúng ta có trách nhiệm. Điều này cần được ý thức rõ ràng trong cuộc sống của mỗi người trong bối cảnh chúng ta đã là một người trưởng thành, về lý thuyết là sau 18 tuổi, và có thể tính tới 21 tuổi (xong Đại học). Tuy nhiên, chúng ta có thể thấy nhiều người muốn và để cho người khác chịu trách nhiệm cho cuộc đời của mình, đó là dấu hiệu rõ nhất cho thấy một cá nhân chưa đủ trưởng thành. Ngược lại, với nhiều người khác lại hay “sấn vào” gánh trách nhiệm cho người khác, và đây là dấu hiệu cho thấy cá nhân đang thao túng người khác.
Các tương quan trong gia đình như cha mẹ – con cái, vợ – chồng thường rơi vào chuyện vừa nêu, dính mắc vào nhau theo cách có thể bóp nghẹt các cá nhân. Trong bối cảnh văn hóa và thói quen của Việt Nam, chúng ta còn thấy cả những người không có liên quan gia đình (non-family) cũng hay tự cho mình cái quyền can thiệp vào cuộc đời của người khác, có điều chẳng ai chịu nhận trách nhiệm sau khi can thiệp. Rất nhiều trường hợp mà chúng ta có thể thấy, sự nhanh nhảu cho lời khuyên hay chuyện nói ra nói vào, bàn tán, thúc ép người khác của nhiều người là nằm trong điều này.
Chúng ta có thể liên hệ đến chuyện sau đây: khi một cá nhân bước vào giai đoạn trưởng thành thì bản thân người đó phải có thể tự lo được cho mình, hay nói cách khác, cá nhân phải giữ lấy quyền ra quyết định cho những gì thuộc về mình. Hẳn nhiên trong hầu hết trường hợp, sự phụ thuộc vào tài chính và nơi cư trú từ cha mẹ (gia đình) có tác động làm cho một người bị rơi vào bối rối. Sự độc lập cá nhân trong bối cảnh văn hóa Việt Nam có thể xem là phải gánh chịu nhiều ràng buộc và gây trở ngại. Tuy nhiên, chúng ta có thể nhận ra rằng sự phụ thuộc vào tài chính hay nơi cư trú về mặt lý thuyết không thể gây cản trở đến sự độc lập của một cá nhân, nếu chính cá nhân đó xây dựng cho mình khả năng ra quyết định. Quá trình này nhiều lúc là một chuyện đầy cam go và đòi nhiều can đảm để đối phó với những trói buộc từ những người trong gia đình.
Để ý rằng văn hóa của chúng ta rất đậm sâu với văn hóa Phật giáo, theo đó, tinh thần và những lời răn dạy của đức Phật là “chúng ta mỗi người phải tự đốt đuốc soi đường cho chính mình”. Trong thực tế, rất nhiều người không có khả năng “tự đốt đuốc” mà hay muốn lệ thuộc vào “ánh đuốc” của người khác, dẫn đến hậu quả tương ứng là chúng ta quên mất việc tìm cho bản thân một con đường hay một bản sắc riêng.
Từ một cá nhân độc lập và có khả năng chịu trách nhiệm, chúng ta tiến tới thiết lập mối quan hệ yêu đương và tiếp đó là hôn nhân – gia đình với một người khác. Dù vậy, có lẽ chúng ta phải… chống lại thói quen muốn thay đổi hay điều chỉnh đối tác của mình khi kết hợp với một người khác. Như một điều có vẻ hiển nhiên, nếu chúng ta là một con người cá nhân khỏe mạnh và độc lập, chúng ta sẽ thuận lợi và tự tin hơn để vẫn là chính mình trong khi quan tâm và yêu thương một người khác như người thân tín của ta, trong mối quan hệ yêu đương hay hôn nhân – gia đình. Ngược lại, rất đơn giản, khi con người cá nhân của chúng ta mong manh hoặc thiếu vững chắc, khả năng chúng ta kéo người khác vào như một lực lượng để bồi đắp chỗ khuyết của mình hoặc ta có khuynh hướng kiểm soát người khác để có được cảm giác mình mạnh hơn là điều có thể xảy ra.
Quan niệm khi yêu ai đó là “rời bỏ cuộc chơi” hay “không còn là mình nữa để hy sinh cho người yêu thương” cực kỳ tai hại. Đến thời điểm này, có vẻ chúng ta phải xác nhận rằng lối “hy sinh bản thân” vì người khác đến mức quên chính mình là không khỏe mạnh, và thật sự khi “tôi” không là “tôi” thì thật ảo tưởng để nghĩ rằng “tôi” có thể yêu thương và quan tâm đến người khác. Rồi điều này sẽ tạo ra một cái vòng lẩn quẩn mà tôi gọi là “cuối cùng mọi người đều sống nhưng như chẳng sống, vì dường như mọi lưu tâm và năng lượng đều dành cho người khác.” Chưa hết, khi chúng ta không có cuộc sống của chính mình, chúng ta sẽ rất dễ xen vào và điều khiển cuộc sống của người khác, từ đó phát sinh những hệ lụy tiêu cực trên cả chính mình và người khác.
Thử để tâm đến những cuộc gặp gỡ hay “va chạm” ngẫu nhiên nơi công cộng, những con người kể cả không quen biết nhau vẫn có thể “tám” (tán gẫu) với nhau về người khác. Tôi cảm giác như rất nhiều người trong chúng ta thiếu trầm trọng năng lực tự bận tâm đến chính mình nhưng rất dễ dàng bận tâm đến người khác. Kèm theo đó là nhiều rất nhiều những đánh giá hay đòi hỏi người khác phải theo quan điểm của mình. Có lẽ nhiều người cảm thấy dễ dàng để bình luận về người khác hơn là suy tư về những quyết định và hành động cho chính mình. Và điều này thật không tốt lành khi được quy cho là một lối văn hóa tốt đẹp của chúng ta.
Chúng ta có thể là những người vợ, người chồng đau khổ vì đối tác của mình không đáp ứng những kỳ vọng của chúng ta, nhưng chúng ta cũng không dám rời khỏi một đối tác vì những lo sợ bị dị nghị, bị đánh giá, bị lên tiếng… Cùng nhau thì không được nhưng tách nhau ra cũng không dám. Trong tâm trí của chúng ta tồn tại một nỗi sợ hay sự “hoang mang mơ hồ” khiến chúng ta tới không được mà lui cũng không xong, hoặc lưỡng lự mà đứng bất động trong một tình huống đòi phải ra quyết định. Trong tình thế đó, tâm trí xuất hiện những lý do để biện minh cho số phận “đã định” của mình mà chấp nhận nó một cách miễn cưỡng, và sống cùng với những than thở thường trực.
Chúng ta biết một trong những lý do phổ biến trong tình cảnh bất hạnh với ai đó nhưng không dám rời bỏ là “vì con cần cha hay cần mẹ”. Thật lạ, nhiều người nghĩ rằng khi mình quyết định chia tay thì con sẽ mất cha hay mất mẹ. Họ không chịu tin, hay nói cách khác là đóng kín cái tư duy khi cho rằng phải không chia tay thì con mới có cha có mẹ, và chỉ cần “có cha” mà không cần quan tâm cha hay mẹ như thế nào. Chưa kể họ cũng không chịu tin rằng con cái tốt hay xấu có liên quan trực tiếp tới chuyện mối quan hệ tương tác với cha và mẹ có chất lượng hay không, có cha có mẹ mà bạo lực hay không quan tâm con cái thì cũng bỏ. Chưa hết, thậm chí nhiều người còn có lý do “nhưng mà em/ anh vẫn thương ảnh/ cổ”, một kiểu duy trì sự mâu thuẫn “vẫn thương dù mỏi mệt, đau khổ khi sống chung”. Thật ra là bản thân không dám chấp nhận và chịu trách nhiệm cho quyết định của mình. Họ đa số là sợ mất hình ảnh bản thân, sợ sống một mình, sợ điều tiếng của người này người nọ,…
Xa hơn, khi có con cái, nhiều người làm cha làm mẹ rất hay viện dẫn rằng vì yêu thương và lo lắng cho tương lai của con cái mà luôn rào chắn mọi sự xung quanh con đến mức làm cho con cái không thể tự mình lo cho cuộc sống của chính nó. Một cách thẳng thắn dù khó chấp nhận, cha mẹ càng lo lắng, càng bảo bọc con cái, sẽ càng có nguy cơ đẩy đứa con vào chỗ mất luôn bản sắc của bản thân. Và bắt đầu một cái vòng trầm kha, con không thể độc lập khiến cha mẹ càng tăng lo lắng và lại tiếp tục phải lo cho con, và khả năng đau khổ hay than thở liên quan đến con cái thường trực đến hết đời.
3. Để người khác sống cuộc đời của chính họ.
Chúng ta chỉ có thể để yên cho người khác sống cuộc đời của chính họ khi chúng ta có một cuộc đời để sống. Tôi thấy và tôi trải nghiệm rõ ràng rằng để xử lý được “cám dỗ” xen vào khuyên nhủ hay ý kiến về lối sống của người khác, chúng ta chỉ có một cách duy nhất là sống cuộc đời của chính mình một cách trọn vẹn.
Sống đời mình đầu tiên là biết mình đang muốn xây dựng một cuộc đời như thế nào. Quá trình này cần thiết phải trải qua chuyện nhận diện chính mình (self-awareness) một cách nghiêm túc. Có những thứ đơn giản đến không ngờ như: nhận ra nhu cầu của mình, xác định giá trị và ý nghĩa của đời mình, tiếp đó là hoạch định phương án đầu tư nhằm chính mình đạt những nhu cầu đó, và sau cùng là can đảm để hành động một cách kiên trì những gì đã hoạch định.
Ý thức rằng đơn giản không phải là điều dễ để làm mà cần nỗ lực huy động những nguồn lực từ bản thân và tận dụng những cơ hội của mình. Tôi thấy tiếc cho những người dành năng lượng lớn của đời mình để trách móc cha mẹ, lôi kéo sự công nhận của những người trong gia đình và nói chung là người khác, trong khi không bận tâm đến điều mình muốn đạt được trong cuộc đời. Không dễ nhưng có lẽ cần thay đổi một chút trong niềm tin rằng bản thân là người duy nhất quyết định điều mình làm, đặc biệt khi đã bước vào tuổi dậy thì. Tôi cũng biết nhiều người loay hoay trong chuyện chữa lành bản thân, tuy nhiên, nếu tỉnh táo và chấp nhận, chúng ta sẽ thấy đôi khi chúng ta phải xây dựng con người mới thay vì cứ tìm hướng chữa lành. Thật ra, có rất nhiều trường hợp gọi là chữa lành nhưng bản chất là chúng ta kéo ai đó phải chịu trách nhiệm cho cuộc đời của chính mình.
Khi chúng ta để yên cho người khác sống cuộc đời của họ, chúng ta phải giữ ranh giới trong những mối quan hệ, phải thấy rằng kỳ vọng vào người khác hành động theo như mình nghĩ, hay lấy quan điểm của mình làm thước đo cho cuộc đời của người khác là hồ đồ. Khoa học tâm lý cho thấy chúng ta “không thể kiểm soát” hay không thể điều khiển người khác và bất kỳ thứ gì ngoài chính mình. Càng cố kiểm soát người khác hay các tình huống bên ngoài, càng gây thất bại cho cuộc đời mình.
Đừng hoài phí sức lực và tâm huyết vào cuộc đời của người khác. Việc của chúng ta là tự hỏi chính mình xem mình muốn gì và can đảm rời ra khỏi những mối quan hệ mà ở đó, mình bị hay mình kéo vào để chịu trách nhiệm.
==========
Một số nguồn tham khảo liên quan:
- https://www.psychologytoday.com/intl/blog/happiness-in-world/201102/taking-full-responsibility-your-life
- https://psychcentral.com/blog/we-are-responsible-for-our-own-feelings
- https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-career-within-you
- https://www.psychologytoday.com/us/blog/stonewall-strong/202311/responsibility-means-accepting-our-poor-choices-too
- http://www.drpaulwong.com/why-is-responsibility-essential-for-resilience-and-positive-mental-health-a-level-of-commitment-analysis
- https://emotionalcompetency.com/responsibility.htm