Đi tìm một định nghĩa thống nhất toàn cầu về “tham vấn tâm lý” là một việc không thể, mặc dù đã từng có một cuộc họp vào tháng 03 năm 2010 tại Pittsburgh trong hội nghị của ACA (Hiệp hội tham vấn tâm lý Hoa Kỳ) và ở đó các đại diện của nhiều tổ chức có liên quan đã đồng ý một định nghĩa như sau:
“Tham vấn tâm lý là một mối quan hệ chuyên nghiệp mà qua đó làm tăng khả năng tự quyết định của đa dạng các cá nhân, gia đình, và nhóm để họ đạt được các mục tiêu về sức khỏe tâm thần, sự an lạc, giáo dục, và nghề nghiệp.” Định nghĩa thống nhất này đã được chấp thuận chính thức bởi 29 tổ chức khác nhau, quý vị có thể tham khảo theo đường dẫn: https://www.counseling.org/…/consensus-definition-of….
Hẳn nhiên, một định nghĩa được thống nhất sẽ mang tính bao quát, khó mà có thể hoàn toàn đúng chính xác cho từng tổ chức riêng rẽ, lại càng khó có thể đáp ứng cho từng cá nhân.
Trước đây, cá nhân tôi thường dùng định nghĩa của ACA (cập nhật năm 2014) như sau về “Thực hành tham vấn tâm lý chuyên nghiệp: Là việc áp dụng các nguyên tắc của sức khỏe tâm thần, tâm lý, hay sự phát triển con người thông qua các chiến lược nhận thức, tình cảm/ cảm xúc, và hành vi, hoặc các chiến lược can thiệp hệ thống, nhằm giải quyết các vấn đề về sức khỏe, sự tăng trưởng cá nhân, hoặc phát triển nghề nghiệp, cũng như các vấn đề về bệnh lý (tâm thần).” Tham khảo: https://www.counseling.org/…/definition-of-professional…..
Một số người đôi lúc cảm thấy bối rối khi tiếp cận với định nghĩa của Hiệp hội tâm lý học Hoa Kỳ (APA) về Tâm lý học tham vấn (counseling psychology): “Tham vấn tâm lý là một quá trình định hướng học tập, được thực hiện trong một môi trường xã hội đơn giản một đối một, trong đó một tham vấn viên có năng lực chuyên môn về các kỹ năng và kiến thức tâm lý có liên quan, tìm cách hỗ trợ khách hàng bằng các phương pháp phù hợp với nhu cầu lâu dài trong bối cảnh của toàn bộ con người, để họ hiểu thêm và chấp nhận bản thân, học cách làm cho sự hiểu biết đó có hiệu lực trên các mục tiêu được xác định rõ ràng, xác định các mục tiêu thực tế để đến cuối cùng khách hàng có thể trở thành một người hạnh phúc hơn và có năng suất hơn trong xã hội của họ.” (PsycINFO APA 2016). Tham khảo: https://psycnet.apa.org/record/1954-04285-001.
Cần lưu tâm rằng ở đây có sự khác biệt trong tiếp cận về “Tham vấn tâm lý” và về “Tâm lý học tham vấn tâm lý”. Theo đó khi nói về công việc tham vấn tâm lý, là nhấn mạnh đến việc cung cấp sự hỗ trợ (facilitating) cho khách hàng đa dạng trong nhiều vấn đề khác nhau như tham vấn hướng nghiệp, tham vấn cho người nghiện, tham vấn sức khỏe tâm thần… Trong khi đó khi nói về “Tâm lý học tham vấn tâm lý” là nhấn mạnh đến những người phải có bằng tiến sỹ (hoặc thạc sỹ đối với nhiều quốc gia ngoài Bắc Mỹ), và có ý đề cập đến những công việc mang tính “chữa trị” đối với các vấn đề bệnh lý hoặc nghiêm trọng trong sức khỏe tâm thần. Những kiến thức và kỹ năng liên quan đến nhà tâm lý học tham vấn thường được thấy trong các chương trình đào tạo tâm lý học lâm sàng (clinical psychology).
Một nghiên cứu gần đây đã được các tác giả Firmin và cộng sự (2019) liệt kê và so sánh về năng lực cũng như quy định của hai hiệp hội APA và ACA thể hiện trong hai bản quy định về đạo đức hành nghề (ethic code) cho thấy có tới 144 điểm khác biệt giữa hai tổ chức này trên thành viên của họ. Chi tiết xin tham khảo trên trang web của tạp chí: www.jiss.org.
DOI: 10.1007/s12144-018-9874-y. Nhìn chung trong vai trò là một nhà tâm lý (Ở Hoa Kỳ phải có bằng tiến sỹ tâm lý mới gọi là “Nhà tâm lý”, một số nước khác có thể là văn bằng thạc sỹ tâm lý).
Một ví dụ: ở Trung tâm tâm lý học chuyên nghiệp Welink, chúng tôi đang đào tạo nền tảng về tham vấn và chủ yếu là hướng tới việc hỗ trợ thăng tiến sức khỏe tâm thần, chúng tôi không có tư cách cả pháp lý lẫn chuyên môn đủ để đào tạo các nhà tâm lý vì việc này thuộc về các trường đại học hoặc các học viện đủ điều kiện đào tạo và cấp văn bằng (degree). Trong bối cảnh thực tế tại Việt Nam – một đất nước đang phát triển và đối diện với vô vàn các khó khăn tâm lý (psychological maladjustment/ difficulties) từ các cá nhân và gia đình, chúng tôi nhận thức rằng một lực lượng làm tham vấn tâm lý với yêu cầu vừa đủ, không cần quá chuyên sâu như đòi hỏi của một văn bằng thạc sỹ hay tiến sỹ tâm lý học là rất cần thiết để kịp thời hỗ trợ cho người dân. Quý vị có thể tham khảo chương trình của chúng tôi ở đây: https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=2655450757879071&id=792846960806136.
Để kết, dù là trong vai trò nào – là một tham vấn viên hay một nhà tâm lý học làm công việc tham vấn tâm lý, người hành nghề cũng đòi hỏi phải được đào tạo về lý thuyết và rèn luyện kỹ năng thực tế qua giám sát lâm sàng đủ để có thể cung cấp các liệu pháp tâm lý trị liệu một cách phù hợp cho từng khách hàng. Khác biệt đơn giản là người làm tham vấn sẽ ít đòi hỏi chuyên sâu như một nhà tâm lý học tham vấn. Nhìn chung hầu hết nhà tâm lý được đào tạo theo chuẩn của thế giới, đặc biệt ở Bắc Mỹ (Hoa Kỳ và Canada) đều có đủ năng lực để làm tham vấn tâm lý nhưng ngược lại một nhà tham vấn có thể không đảm bảo để làm một số công việc của một nhà tâm lý.
Tại Việt Nam, những người được đào tạo theo các chương trình mang tính “cổ điển” (cũ) của Việt Nam cho văn bằng tiến sỹ hay thạc sỹ đều khó có thể làm được công việc tham vấn tâm lý do các chương trình đó không hoặc quá ít các môn học có liên quan đến lĩnh vực này. Các chương trình về sau này ở các trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn (USSH) hay của Đại học Giáo dục Hà Nội và một số trường và học viện khác chuyên về tâm lý lâm sàng là có thể. Riêng chương trình đào tạo để trở thành một người làm tham vấn tâm lý không phải có một văn bằng mà chỉ là một giấy chứng nhận hiện có lẽ chỉ tại Welink là có một cấu trúc rõ ràng ở mức độ nền tảng (foundation), nhấn mạnh đến kỹ năng hành nghề với các khách hàng thực tế.
Ngô Minh Uy