(- Một tình trạng “lẫn thị lộn” -)
Người tự giới thiệu bản thân làm tham vấn tâm lý hiện nay có khá nhiều, thậm chí là… quá nhiều, ước chi có một ai đó làm khảo sát để có thể mô tả cho chúng ta họ được đào tạo và rèn luyện từ đâu.
Đã từ rất lâu rồi, trong các cuộc hội họp chính thức hay trong lúc trà dư tửu hậu tôi và những anh chị em có nói với nhau về chuyện cần có một cơ chế nào đó (nhà nước hoặc tư nhân) có thể đảm nhận việc thẩm định và chứng nhận về khả năng có thể làm tham vấn tâm lý hay rộng hơn là tâm lý trị liệu. Không chắc về hiệu quả nhưng được biết hiện Hiệp hội Tâm lý Trị liệu Việt Nam đang theo đuổi việc này.
Nhân tiện nói về chuyện “tham vấn tâm lý” và “trị liệu tâm lý”, có khá nhiều cách hiểu chưa thấu đáo về chuyện này.
Khi chúng ta nói “tâm lý trị liệu” (psychotherapy) là nói về một cách tiếp cận hướng vào việc chữa lành (cơ thể và tâm trí), thông thường với các vấn đề của cơ thể chúng ta quen hơn với “hóa dược trị liệu” (pharmacotherapy). Nhưng thật ra còn nhiều loại “trị liệu” khác, như “vật lý trị liệu” (physical therapy), hay “tự nhiên trị liệu” (natural therapy) mà chúng ta quá quen như mát-xa, hương liệu, thiền/ yoga, châm cứu, dinh dưỡng,…
Tâm lý trị liệu về bản chất là cách mà một người (được huấn luyện) dùng các tri thức và phương pháp được chứng minh có hiệu quả của tâm lý học (Thực hành dựa trên bằng chứng – EBP) để áp dụng khi một người gặp một trở ngại trong tâm lý (như các vấn đề liên quan đến suy nghĩ/ nhận thức, cảm xúc, hành vi, và mối quan hệ.)
Vấn đề khác và có liên quan là các “trở ngại tâm lý” có những mức độ rất khác nhau, được diễn tả trên một trục (continuum) từ tệ nhất (“rối loạn” – với tỉ lệ cỡ trên dưới 10%) đến tốt nhất (“an lạc” – mong đợi chiếm tỉ lệ lớn nhất nhưng tôi hơi nghi ngờ với cộng đồng Việt Nam). Chắc rồi, ở giữa cái trục này là số lượng (nhiều) với những người có các đau khổ hay căng thẳng hay mỏi mệt với cuộc sống liên quan đến cá nhân và công việc của họ hoặc liên quan đến các mối quan hệ của họ.
Tâm lý trị liệu phổ biến hơn cả và được đề cập nhiều hơn cả có lẽ là liệu pháp Nhận thức – Hành vi (CBT). Tuy nhiên chúng ta cũng cần nhớ rằng có nhiều trường phái trong việc làm tâm lý trị liệu chứ không phải chỉ CBT. Triết lý của CBT và sau này được triển khai bởi Ellis với liệu pháp Hành vi Cảm xúc Hợp lý (REBT) tập trung vào ba chiến lược: Thứ nhất là thay đổi niềm tin sai trái; Thứ hai là tăng cường khả năng giải quyết vấn đề; và Thứ ba là chiến lược hóa giải cảm xúc (và có thể bổ sung vào việc cân bằng cơ thể trong đoạn này).
Tâm lý trị liệu ngày nay được “thống kê” đang có độ hơn 3000 liệu pháp, và vẫn đang còn tăng lên mỗi ngày. Nhưng về căn bản có thể kể đến 03 hoặc 04 trụ cột mà tôi sẽ kể sau đây: Phân tâm học; Nhận thức – Hành vi; Nhân văn – Hiện sinh; và có thể là Gia đình hệ thống. Điều quan trọng phải tính đến là hiểu triết lý và quan điểm khoa học của từng hướng hay liệu pháp trên.
Khác với CBT hay Phân tâm học mà nhiều người… quen biết, tiếp cận Nhân văn – Hiện sinh dựa trên triết lý đề cao ý chí tự do của những con người cá nhân (độc lập/ khác biệt) và quyền tự quyết định cho cuộc đời mình. Khởi đầu từ Carl Rogers (và A. Maslow), ông có vẻ bác bỏ chuyện “chữa trị” như kiểu Phân tâm hay CBT mà nhấn mạnh vào chuyện đối thoại để xây dựng mối quan hệ (an toàn và tin tưởng) với thân chủ, còn chuyện thay đổi như thế nào hay lúc nào thì đó là quyền và là quyết định của chính thân chủ. Từ cách tiếp cận đó, tâm lý trị liệu của Carl Rogers có tên gọi là Tham vấn tâm lý (Counseling).
Tại sao tôi lại nói năng cẩn trọng và kỹ lưỡng như vậy, là bởi vì tôi hy vọng có thể giúp ai đó trong chuyện này. Tham vấn tâm lý là một lối tiếp cận trong Tâm lý trị liệu, lối tiếp cận này được khởi xướng bởi Carl Rogers và có những đóng góp tuyệt vời cho đến ngày nay trong việc hỗ trợ tâm lý cho con người.
Vậy nên khi bạn nói “Tham vấn tâm lý” cũng là bạn làm Tâm lý trị liệu. Và do vậy những ai nói tôi làm “Tham vấn trị liệu” thì không cần thiết bởi vì đâu có cái tham vấn tâm lý nào mà không phải là trị liệu.
Hay khi ai đó nói bạn rằng “chỉ làm tham vấn còn trị liệu thì chưa” được nghe thật… thiếu hiểu biết.
Nội hàm của chữ “Tâm lý” này là chỉ về lượng thông tin và hiểu biết khoa học của Tâm lý học, tuyệt đối không phải là những quan điểm hay suy tư cá nhân (cho dù nghe hay hay, nghe hợp lý).
Bất kỳ thân chủ nào khi gặp bất kỳ chuyên viên tâm lý trị liệu hay chuyên viên tham vấn nào cũng có quyền và nên quan tâm tới cách tiếp cận hay liệu pháp mà chuyên viên đó dùng với trường hợp của mình. Điều đó quan trọng bởi nó nói lên tính “chủ động” của thân chủ để giải quyết vấn đề của bản thân chứ không mang vấn đề tới cho chuyên viên giải quyết và trả tiền.
Những phương pháp như NLP hay những kiểu chỉ vẽ cách thức giải quyết vấn đề có thể xếp vào dạng khác như tư vấn (consulting) chẳng hạn, chứ không phải là tham vấn hay trị liệu tâm lý được. Những chuyên viên hay chuyên gia nào mà… nhào vô giải quyết vấn đề ngay sau khi nghe câu chuyện (thường là vậy) sẽ là dấu hiệu cho thấy bạn đang… nhầm. Hẳn nhiên chuyện đó là đúng nếu chúng ta tìm kiếm người giải quyết chuyện cho mình thay vì chính mình giải quyết.
Cuộc sống luôn tồn tại những cái “lẫn thị lộn” như vậy, nhất là trong bối cảnh nghề nghiệp thiếu kiểm soát chuyên môn hay đạo đức như chúng ta. Cố lên!