Một trong những câu chuyện mà tôi nghe và chứng kiến thường trực ở Việt Nam là về mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái.
Thứ nhất là chuyện cha mẹ đồng thời rất đáp ứng theo kiểu chiều theo mong ước của con mà không đủ phân tích hay xem xét về độ hợp lý của mong ước đó và việc trở nên nghiêm khắc hay thậm chí là bạo lực về lời nói và hành động với con cái khi thấy quá ngưỡng của đáp ứng.
Tôi nhận thấy đằng sau sự đáp ứng là mong ước (ngầm) rằng con sẽ nghe theo chỉ dẫn của mình. Tuy nhiên, tất cả các bằng chứng đều cho thấy khi cha mẹ đáp ứng sẽ tạo ra một tiền đề để con đòi hỏi hơn chứ không phải con sẽ ngừng đòi hỏi. Và tùy vào khả năng chịu “nhiệt”, sớm hay muộn cha mẹ sẽ thấy “vượt ngưỡng”. Có thể thấy một vòng sự kiện có thể xuất hiện là “đòi hỏi – đáp ứng – đòi hỏi hơn – đáp ứng hơn và có chút không hài lòng – tranh cãi và gia tăng đòi hỏi – miễn cưỡng đáp ứng và gia tăng áp lực – gãy (không đáp ứng nữa và bỏ cuộc hoặc bạo lực)”.
Thứ hai là chuyện cha mẹ thực sự hoặc viện cớ là quá bận rộn nên không thể giám sát con cái. Chuyện này nhiều khi còn liên quan đến việc trong gia đình có nhiều “lực lượng giáo dục” gồm người cha mẹ còn lại và ông bà hai bên, ở đây tồn tại một mong ước ngầm rằng “ai đó” sẽ dạy được con. Tuy nhiên, thường thấy hiện tượng “trống đánh xuôi kèn thổi ngược”, chẳng hạn một người lớn đưa ra hình thức và yêu cầu kỷ luật thì một người lớn khác sẽ tìm cách thỏa mãn con cái vì thấy… thương nó. Đứa trẻ học được chuyện “lạng lách” một cách điệu nghệ.
Trong bối cảnh đó, người đau đầu nhất trong giáo dục con trẻ có sự mong ước (kỳ vọng) mà tôi mạnh dạn gọi là “ảo tưởng” rằng con phải “trưởng thành” bất chấp độ tuổi hay bối cảnh của gia đình. Trưởng thành trong trường hợp này được hiểu là con cái nhận biết đúng sai, và cư xử ngoan ngoãn tử tế đáp lại công sức của cha mẹ. Tôi hay nói sự trưởng thành đó là một mong ước ảo tưởng vì xét về lứa tuổi thì… còn lâu con cái mới đạt được điều đó.
Song song và có lẽ là gốc gác của vấn đề, tôi nghĩ đến chuyện nhiều cha mẹ gặp rắc rối bởi vì cực kỳ thiếu hiểu biết về những nguyên tắc giáo dục con cái. Ở đó đòi hỏi cha mẹ phải yêu thương con liên tục và vô điều kiện; Đồng thời đưa ra được hệ thống kỷ luật kiên định và nhất quán. Quay lại ý ở trên, có hai thứ chuyện xuất hiện: một là yêu thương được thể hiện bằng các chiều chuộng và đáp ứng; hai là có đưa ra kỷ luật nhưng lại thiếu kiên định và không nhất quán.
Tôi nghĩ đến chuyện nhiều cha mẹ Việt Nam có lẽ cần một hướng dẫn ngắn gọn và rõ ràng để biết cách xây dựng hệ thống kỷ luật phù hợp và giám sát việc thực hiện một cách kiên định và nhất quán.
Một vấn đề tôi gặp thường xuyên là con “mê game”, thật ra là con mải mê trên điện thoại để xem đủ thứ không giới hạn, đặc biệt là các clip ngắn tiktok để cười (giải trí). Rất nhiều trường hợp mỏi mệt vì… giải trí. Cha mẹ bật ra trong đầu ý tưởng “cấm điện thoại” mà không có một chút ý tưởng cho đối thoại với con. Hoặc “nói chuyện” bằng cách răn dạy lẽ phải hoặc la mắng quát tháo bằng thái độ chỉ trích hoặc tức giận. Sau đó con cái có được chấn chỉnh nhưng theo mô tả là “được vài ngày” và lặp lại hành vi cũ.
Có lẽ hệ thống kỷ luật và giám sát không ổn định có khả năng gây thiệt hại về sau này rất nhiều, nhưng “tới đâu hay tới đó” là vì để kỷ luật nghiêm minh thì có thể khiến nhiều cha mẹ đuối sức.
Thứ ba là giữ nguyên một kiểu tác động trên con cái bất chấp sự trưởng thành và thay đổi hay lớn lên của con. Cụ thể là khi con bước vào tuổi vị thành niên và cha mẹ vẫn giữ tư thế giáo dục như con vẫn là một em bé. Một số trường hợp mà tôi “chưng hửng” vì “bé con” của cha mẹ đã hơn 30 tuổi. Câu chuyện thường là cha mẹ bị dính mắc vào mọi hành vi hoặc lựa chọn sống của con, không cho con có một cơ hội hoặc một kẽ hở để ra quyết định và chịu trách nhiệm cho quyết định của mình.
Rất nhiều trường hợp cha hoặc mẹ (nhiều hơn) đã đau và làm thay cho con theo kiểu “ứng cứu ngay tức thì” trước khi con thấy đau. Việc này theo kinh nghiệm làm việc của tôi thì thường thấy vấn đề xuất phát đâu đó từ nội tâm của người làm cha làm mẹ. Nói cách lý thuyết hơn thì kiểu cha mẹ chưa trưởng thành hay nói cách khác là chính cha mẹ còn đang loay hoay với cuộc đời của riêng mình mà giờ đây kéo theo đứa con vào cuộc đời của cha mẹ.
Một cách đơn giản là khi con gặp sự cố, điều nó nghĩ ngay (tự động) là… “cha mẹ sẽ xử lý cho mình” và quên mất hoặc trống rỗng khi ai đó nói “mày xử lý đi”. Cái này liên quan đến năng lực ứng phó (coping) tích cực với các biến cố hay tình huống bất như ý xảy ra với chính mình.
Trong rất nhiều trường hợp, tôi thường trao đổi với cha mẹ về chuyện thay đổi suy nghĩ hay niềm tin của bản thân và xác lập ranh giới hay định hướng chức năng hợp lý của chính cha mẹ. Mọi sự liên quan đến giáo dục con cái như một trách nhiệm (mà ở đó cha mẹ có… quyền) giáo dục con cái thành một người tử tế đàng hoàng. Về cơ bản, quá trình giáo dục con cái phải diễn ra tốt ở tuổi trước 20 thì có quyền hy vọng ổn. Nếu không thì dù có sau 20 bao nhiêu năm, cả con cái và cha mẹ đều có thể thấy bất ổn.
Sau cùng, khi nghĩ đến chuyện “can thiệp” để xử lý những sự cố bất ổn khi con cái đã lớn, cha mẹ nhìn chung phải đủ can đảm để “làm lại” và có thể là chấp nhận đau thương. Nói cách khác, để xử lý được chuyện của con, cha mẹ phải can đảm xử lý thái độ và niềm tin và tiếp theo đó là hành động của chính cha mẹ. Cha mẹ thường phải từ bỏ mong đợi “mình không xử lý được thì có chuyên gia xử lý cho”. Dù có thể thất vọng nhưng tôi phải nói thẳng rằng khi cha mẹ không thay đổi thì khó có chuyên gia nào có thể can thiệp được.
Tư tưởng “cha mẹ có trách nhiệm giáo dục con cái” cần được hiểu tường tận hơn ít nhất trong hai chuyện:
- Một là trách nhiệm giáo dục không phải là “con phải nghe theo ý muốn của cha mẹ” [trong luật Hôn nhân và Gia đình có nói đến “Hiếu thảo” như trách nhiệm của con cái và tôi nhận thấy điều này rất mơ hồ. Luật không cho biết thế nào là hiếu thảo, trong khi một số bài viết có đề cập “hiếu thảo là nghe lời cha mẹ” bên cạnh một số biểu hiện khác như cấp dưỡng hay kính trọng… cha mẹ];
- Thứ hai là cần bổ sung trách nhiệm giáo dục con cái được nhấn mạnh trước khi con tới tuổi trưởng thành (18 tuổi theo luật và có thể kéo dài tới 20 trong nhiều trường hợp).
Như để kết cho bài viết “một lèo” này, tôi lặp lại chuyện cha mẹ Việt Nam cần được hỗ trợ nhiều hơn để có một sự hiểu biết đúng đắn và quan trọng là được hướng dẫn để biết cách thực hiện chuyện giáo dục con cái tốt hơn. Tôi nghĩ đây là một “bài toán nan giải” cần được nghiêm túc suy tư không chỉ bởi cha mẹ mà nhất là các chuyên gia trong lĩnh vực giáo dục gia đình và giáo dục cha mẹ. Bài toán này đã được đề cập trong rất nhiều năm nhưng có vẻ chưa có lời giải khả dĩ chấp nhận được.