Hồi trước khi vào thư viện đại học Assumption Thailand, khoảng 2008, lầng quầng rồi rinh cuốn sách về kinh doanh ra tính… đọc xem thế nào. Mở ra trang đầu tiên, gặp ngay cái câu đại loại rằng “bạn hãy gấp cuốn sánh này lại nếu mục tiêu kinh doanh của bạn là để kiếm tiền”. Thật bất ngờ, ta nói là sốc lắm mà thú vị lắm. Trong đầu óc non nớt của tôi về kinh doanh thì nghĩ dân kinh doanh là để kiếm tiền. Song, cái chuyện kinh doanh để làm gì thì mỗi người mỗi kiểu chứ tôi không có ý răn dạy ai đâu. Chỉ là tôi thích tác giả đó quá, thích quan điểm đó. Tôi thì vẫn rất ngây thơ dù cũng coi như có chút kinh nghiệm quá chục năm tạm gọi là… khởi nghiệp.
Cũng cần nhớ, kinh doanh không nhất thiết phải kiếm tiền, nhưng tôi đánh giá cao những ai tuyên bố kinh doanh là để kiếm tiền. Vì họ sáng rõ trong mục tiêu. Thật ra, họ mua đi bán lại một thứ nhiều người cần thì vô cùng xứng đáng chuyện kiếm tiền. Và thế là quá ổn rồi. Thứ gì không ra tiền họ không đụng tay vào.
Tôi chỉ… hơi nhếch miệng với những ai nói muốn “tạo giá trị” nhưng chăm chăm “kiếm tiền” thôi. Bản chất của việc đó là một sự lừa dối. Trưng bộ mặt “tạo giá trị” nhưng không tin hoặc chỉ dựa vào xu hướng tiêu dùng thì bậy lắm. Hẳn nhiên, có một số người không biết tới, nhưng mà rồi sẽ có ngày nhận ra và quan trọng là họ làm gì khi nhận ra.
Dân chúng giờ cần người khác dạy dỗ họ lắm, nhưng họ trả tiền để người khác dạy mình nên họ yêu cầu “dạy như này, dạy như kia”. Sở dĩ vậy là vì nhiều người muốn nghe điều dễ chịu hay thuận tai. Cho nên mấy anh chị kiếm tiền sẽ tập trung vào cái yêu cầu dựa vào mong đợi đó để soạn lời dạy sao cho đủ độ vuốt ve các ông bà trả tiền. Khoa học hay chứng cứ là thứ dùng được nếu nó phục vụ cho việc thỏa mãn nhu cầu của khách hàng, bằng không khoa học là thứ bỏ đi.
Cái này cũng nên lưu ý, có vẻ “kinh doanh là đáp ứng nhu cầu khách hàng” là mệnh đề mà người làm chuyên môn trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần cần phải đi xa hơn chút nữa. Thỏa mãn nhu cầu khách hàng mà về lâu dài mang lại điều xấu thì khách hàng cần biết rõ để xem xét rồi quyết định. Tuyệt đối nhớ rằng khi biết nguy hại thì đừng bảo đảm “luôn tốt” cho khách hàng.
Anh bác sỹ khám cho tôi ở khoa ghép thận rất thường xuyên cho tôi biết, thuốc này dùng thì giúp giải quyết được vấn đề nhưng sẽ kèm theo những nguy cơ nên em cân nhắc rồi quyết định nghe. Tôi đánh giá cao những cảnh báo đó, và khi tôi quyết định tôi luôn có cơ hội chịu trách nhiệm.
Đó là chuyện đạo đức của nghề nghiệp, đặc biệt lưu tâm đến đối với những nghề liên quan đến sức khỏe của con người.
Ví dụ như tôi luôn cân nhắc chỉ cung cấp điều mà khoa học xác nhận (có chứng cứ), trên nền tảng của khách hàng. Nhưng làm thế thì có ít khách. Mà ít khách thì không kiếm ra tiền. Thật ra thì nếu đẩy cái vụ kiếm tiền thành mục tiêu thì nó chẳng hề ứng vô được với lĩnh vực này. Chính yếu là tôi nỗ lực rèn cho mình khả năng đối thoại nhằm giúp khách hàng nhận diện và có hướng xử lý vấn đề của họ thì tôi sẽ nhận một khoản tiền thích đáng, tiền này là xứng đáng để trả công cho tôi khi thỏa được mong đợi chính đáng của khách hàng. Có những mong đợi đúng là của khách hàng nhưng nó chưa hẳn chính đáng.
Và rồi không chỉ có thế. Khách hàng là người Việt, những ai tin rằng họ khó khăn thì mới tìm người có chuyên môn để đối thoại, và chỉ ai có khó khăn và chấp nhận họ phải là người ra quyết định giải quyết vấn đề thì họ mới là khách hàng của những người như tôi. Số khách hàng đó nói trắng là là số ít. Còn lại số nhiều hơn là những người tin rằng họ có tiền và khi gặp khó chỉ cần đủ tiền để đi gặp một chuyên giá là sẽ nhận được chỉ dẫn theo yêu cầu.
Cách đây không lâu tôi có đọc được một bài thấm lắm, mà cũng là điều mà tôi đã nhận diện bấy lâu nay thôi. Có những chuyên gia được tán tụng khi họ nói những lời hay ý đẹp, lộ rõ cái sự tài giỏi trường lớp kinh điển của họ, và hãy để ý số người hâm mộ là những người đang vỗ tay tán thưởng sự giỏi giang của chuyên gia chứ không phải bận tâm đến chuyện của mình. Tôi luôn tin một chuyên gia giỏi thật sự là người giúp được người khác thức tỉnh bằng cách đặt câu hỏi cho chính họ. Chuyên gia phải là người nâng đỡ, trợ giúp cho người khác, không phải là người được tôn vinh hay tán tụng. Nhiều người nghe chuyên gia nói chuyện như đi xem hát, hát hay thì vỗ tay tán thưởng. Trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần, bạn chỉ tìm thấy lợi ích khi đủ bình an để ngồi với một chuyên gia mà ở đó họ giúp được bạn đặt ra được những câu hỏi cho chính bạn và hỗ trợ bạn cách tìm ra giải pháp từ việc trả lời các câu hỏi.
Tiền bạc và mong muốn kiếm ra nhiều tiền luôn là điều chính đáng nhưng nó phải tương ứng với việc mang lại lợi ích cho khách hàng. Nếu dùng lời lẽ hay các kiểu marketing thời thượng để thu hút người khác bỏ tiền ra mà không tính đến lợi lạc thật sự cho khách hàng thì có lẽ cần xem lại. Cũng như vậy đối với dịch vụ tham vấn, khi khách hàng liên hệ, bạn thông qua mọi cách diễn giải để khách hàng đóng cho bạn một số tiền rồi mới làm việc có khi là làm… khó khách hàng và vô tình làm khó cho mối quan hệ.
Và thỉnh thoảng tôi có chút thiệt hại trong việc này. Chẳng hạn, vì không nộp tiền trước cho một liệu trình (3 hay 5 hay nhiều hơn số buổi) nên khách hàng có khi dễ dàng ngưng tham vấn tâm lý. Thì sao? Chẳng sao cả bởi khách hàng mới là người quyết định cho chuyện của họ. Khi họ ngưng tham vấn với bạn thì hẳn là họ có lý do và về căn bản chẳng nên gây khó với khách hàng tham vấn. Dù rất ít nhưng tôi cũng đôi lần gặp chuyện khách hàng hứa nhưng sau khi làm việc xong họ không gởi tiền. Có thể họ có lý do của riêng họ liên quan đến tiền bạc. Tôi biết rất rõ tham vấn tâm lý về bản chất là những cuộc đối thoại, và đối thoại thì không thể quy định bao nhiêu buổi thì sẽ giải quyết được chuyện gì. Đối thoại trong tham vấn sẽ dừng lại khi thân chủ hoặc chuyên viên hoặc cả hai nhận thấy thân chủ đã đủ sẵn sàng để dừng.
Cũng có khá khá người hỏi tôi khi trao đổi về khóa đào tạo tham vấn những câu hỏi như: “Nghề này làm có ra tiền không anh?” – “Ra tiền chớ, còn nhiều hay ít thì không chắc.”; hay “Em đang làm bất động sản mà giờ đang đứng rồi, em muốn kiếm một cái nghề khác nhàn hơn mà vẫn có nhiều tiền” – “Mấy nghề nhàn khi làm thì thường phải đầu tư đoạn đầu khá cam go, em thấy sao?”. Tiếc là những người hỏi như thế thường không dám theo học hoặc tôi cũng không dám nhận hướng dẫn.
Sẵn tiện, tôi thấy điều một người cần có để theo đuổi nghề tham vấn tâm lý cũng khá đơn giản, đại loại:
- Có hứng thú làm việc với con người và quan tâm tới xã hội;
- Có khả năng tư duy logic và tư duy khoa học.
Căn bản thế, còn lại mọi thứ về kỹ năng và thái độ chuyên nghiệp sẽ được rèn luyện. Nhưng tính kiên trì và cam kết lại cực kỳ quan trọng, vì khi tiếp cận với tham vấn tâm lý, có thể nhiều người sẽ thấy… dễ chống lại lắm. Bạn sẽ đi từ người biết và phân tích người khác thành người yên ắng và không biết gì cả về người khác; Bạn sẽ chuyển đối tư thế từ người nói nhiều thành người nghe tốt hơn; Rồi bạn sẽ phải chống lại lối nghĩ đủ thứ trong đầu trước khi đặt câu hỏi thành người hỏi sao cho khách hàng nói thoải mái; Và còn từ người sẵn sàng nhào vào câu chuyện của người khác để thành người để yên cho người khác quyết định và sống cuộc đời của họ.
Tôi đã bắt đầu từ chuyện làm kinh doanh để nói chút chuyện kiếm tiền, và cái nghề tham vấn liên quan đến kiếm tiền ra sao. Giờ thì ai muốn làm kinh doanh trong nghề này thì rõ là cần khá nhiều công sức. Tôi thấy cái việc “đừng để doanh số hay lợi nhuận được đưa lên hàng đầu” thì vụ kinh doanh này sẽ ổn hơn. Người đầu tư có lẽ cũng cân nhắc nhiều hơn. Còn với người hành nghề thì cũng… nhàn. Nhớ là có nhiều tiền không hứa hẹn bạn sẽ nhàn, mà làm việc chuyên nghiệp bạn sẽ nhàn.