Một ranh giới rõ ràng giữa “trao quyền” và “phóng túng”
Ở Việt Nam, khi những người làm chuyên môn nói đến chuyện “trao quyền”, hay “tôn trọng tự do của trẻ”, hay “để con tự làm”, rất nhiều cha mẹ phản ứng mạnh.
Thông thường họ hỏi lại với đôi chút hoang mang hoặc thách thức: “Nếu để con tự làm theo ý con thì nó muốn làm gì thì làm rồi sao? Lỡ nó hư thì sao? Cha mẹ không dạy nó à?”…
Trước hết, tôi nghĩ câu hỏi này chính đáng, nhiều người mong muốn một lời khẳng định phải làm cái gì đó với con cho rõ ràng và “đúng luôn”.
Tôi hay các chuyên gia khác cũng sẽ nhấn mạnh mấy ý sau đây thay vì khẳng định làm sao là “đúng nhất”:
- Trao quyền (cho trẻ) không bao giờ đồng nghĩa với phóng túng.
- Tôn trọng trẻ không bao giờ đồng nghĩa với việc để trẻ muốn gì thì làm.
Trong tâm lý học phát triển (lý thuyết) hay trong trải nghiệm thực tế chúng ta có thể cảm nhận rằng trẻ cần tự do để phát triển, nhưng tự do đó nằm trong những giới hạn rõ ràng, nhất quán và tử tế. Đó là lý do tôi hay dẫn lại lý luận của Steinberg về hai nguyên tắc tối quan trọng của giáo dục con cái: Một là yêu thương con vô điều kiện; VÀ Hai là kỷ luật con cái nhất quán và kiên định.
Về câu hỏi khi nào cần can thiệp, sau đây là 04 nguyên tắc để tham khảo:
1. CAN THIỆP KHI HÀNH VI CHO THẤY CÓ GÂY HẠI ĐẾN SỨC KHỎE VÀ SỰ AN TOÀN.
Đây là giới hạn cứng, không thương lượng vì trong nhiều trường hợp trẻ chưa đủ khả năng đánh giá rủi ro.
Các nghiên cứu cho thấy vỏ não trước trán (prefrontal cortex) – vùng xử lý kiểm soát và dự đoán hậu quả, được hoàn thiện rất muộn (khoảng 20–25 tuổi).
Trẻ rất cần sự bảo vệ chủ động của cha mẹ ở các tình huống nguy hiểm. Cho nên, cha mẹ cần can thiệp ngay nếu trẻ:
- Leo trèo nguy hiểm, hoặc chạy ào ra đường.
- Chơi vật sắc nhọn hoặc thiết bị gây nguy cơ.
- Có những hành vi tự gây hại.
Đây là “quyền bảo vệ” thuộc thẩm quyền của cha mẹ (protective authority) vì nếu không can thiệp sẽ tạo rủi ro nghiêm trọng.
2. CAN THIỆP KHI HÀNH VI GÂY TỔN THƯƠNG NGƯỜI KHÁC.
Đây là nguyên tắc đạo đức cơ bản mà mọi nền văn hóa đều chia sẻ. Tự do của một người kết thúc ở nơi tự do của người khác bắt đầu.
Cha mẹ phải can thiệp khi trẻ:
- Đánh bạn, xô đẩy, dùng lời nói có ý hướng làm nhục, chế giễu, hay trêu chọc người khác.
- Bấu víu, giành giật, không tôn trọng quyền sở hữu của người khác.
- Xúc phạm hoặc tỏ thái độ thiếu tôn trọng với người lớn.
Đây không phải là “kiểm soát” mà là dạy trẻ ranh giới xã hội: “Hành vi của con cần tôn trọng sự an toàn và phẩm giá của người khác.” Theo Gottman (1997), kỷ luật cảm xúc hiệu quả phải kết hợp các ý sau: nhận diện cảm xúc của trẻ; nhưng trách nhiệm hành vi luôn thuộc về trẻ.
Nhớ nhấn mạnh khi hướng dẫn con rằng, “Con được tức giận, nhưng con không được đánh người khác.”
3. CAN THIỆP KHI TRẺ “TRẮNG TRỢN VI PHẠM” GIỚI HẠN ĐÃ THỎA THUẬN.
Nếu gia đình đã thống nhất một số nguyên tắc dựa trên giá trị chung, cha mẹ có trách nhiệm giữ giới hạn nhất quán và kiên định.
Ví dụ những điều cần thỏa thuận và duy trì việc thực hiện: Giờ ngủ; Thời gian trên màn hình (công nghệ); Ăn uống không điện thoại hay tivi; Vai trò trong gia đình; Ngôn ngữ và hành động tử tế; Tôn trọng đồ dùng và tài sản chung…
Theo Baumrind (1967), phong cách nuôi dạy con cái lành mạnh nhất là kỷ luật quyết đoán nhưng ấm áp (authoritative) và tôn trọng con cái gồm:
1. Kỳ vọng (mong muốn) rõ ràng
2. Giải thích hợp lý
3. Đồng cảm với cảm xúc của con
4. Hậu quả hợp lý và nhất quán
Cha mẹ “trao quyền trong cái khung cụ thể và chắc chắn”. Khung càng rõ trẻ càng thấy tự do ở trong khung. Nhớ rằng cùng xây dựng một cái khung chứ không phải áp lên con một cái khung theo ý muốn của cha mẹ.
4. CAN THIỆP KHI TRẺ KHÔNG THỂ TỰ ĐIỀU CHỈNH DÙ ĐÃ ĐƯỢC HƯỚNG DẪN.
Đây là lúc trẻ “quá tải điều chỉnh” (self-regulation overload). Nếu trẻ thể hiện hành vi hoặc lời nói cho thấy quá kích động; mất kiểm soát cảm xúc; quá mệt mỏi, quá quấy do đói hoặc thiếu ngủ, hoặc đang bị căng thẳng quá mức… hãy hình dung rằng lúc đó não của trẻ đang ở trạng thái chiến – chạy – đóng băng (fight – flight – freeze). Và trẻ cần sự điều chỉnh từ ngoài đưa vào (co-regulation).
Ở đây cha mẹ không “ra lệnh”, mà là giúp trẻ hạ nhiệt cơ thể và cảm xúc:
- Đưa trẻ ra khỏi hoàn cảnh kích thích
- Dùng giọng bình tĩnh với con
- Giúp trẻ thở bằng hướng dẫn
- Giúp trẻ quay về trạng thái an toàn thần kinh
Sau đó mới quay lại chuyện “con sai chỗ nào” và luôn luôn là lời lẽ hướng dẫn bình tĩnh và ấm áp.
KHI NÀO KHÔNG NÊN CAN THIỆP?
Nhớ rằng cha mẹ Việt thường can thiệp quá mức ở những vùng “KHÔNG NÊN CAN THIỆP” này.
1. Khi trẻ làm chưa đạt hoặc chưa hoàn hảo
→ Để trẻ trải nghiệm thất bại lành mạnh (productive failure – Kapur, 2014).
2. Khi trẻ có thể tự giao tiếp/ nói chuyện
→ Cha mẹ không nên nói giùm nói thay con khi chúng có thể tự nói. Trẻ cần tập để thể hiện các ý kiến của bản thân, nếu có vài lỗi phát âm hay nói sai là bình thường.
3. Khi trẻ có thể tự giải quyết vấn đề
→ Cha mẹ chỉ đứng bên cạnh và có thể có vài suy nghĩ nếu con hỏi đến. Không không tạo áp lực và cũng không bỏ mặc khi con cần đến.
4. Khi trẻ bộc lộ các cảm xúc mạnh
→ Hướng dẫn và điều chỉnh để giúp trẻ nhận diện cảm xúc chứ không “bịt miệng” hoặc dập tắt.
5. Khi trẻ có cơ hội tự quyết trong vùng an toàn
→ Cho trẻ quyền lựa chọn quần áo, đồ ăn thức uống (khỏe mạnh), cách làm bài tập, duy trì trật tự công việc, hay những lựa chọn khác theo sở thích.
TỰ DO NHƯNG LƯU TÂM TUÂN GIỮ KHUNG.
Sau đây là ông thức “3 VÙNG” để ghi nhớ:
Vùng 1: KHÔNG THƯƠNG LƯỢNG
An toàn – tôn trọng – giới hạn đạo đức → cha mẹ quyết định.
Vùng 2: CÓ THƯƠNG LƯỢNG
Thời gian trên màn hình, giờ chơi, việc nhà, trách nhiệm → cùng bàn bạc và thống nhất.
Vùng 3: TỰ DO CÁ NHÂN
Sở thích, phong cách, cách làm việc, trật tự làm bài → trẻ tự quyết.
Cha mẹ can thiệp mạnh ở vùng 1, hỗ trợ ở vùng 2, và lùi lại hoàn toàn ở vùng 3. Đây là mô hình được nhiều chương trình giáo dục con cái (parenting) dựa trên chứng cứ sử dụng, hãy học lấy và đưa vào thực hành thôi.
Cám ơn quý vị đã đọc đến đây. Hãy bình tâm, suy tư, và hành động. Bắt đầu sẽ có chút khó khăn nhưng thực hành từng ngày sẽ cải thiện được. Có những điều cần can thiệp dứt khoát, có những điều hãy thương lượng, và có những điều hãy để yên cho con. Rất nhiều sách “kỷ luật tích cực” có phiên bản tiếng Việt, hãy tham khảo.
#giaoducconcai #canthiep #WELink #UyNgo