Con người với tư cách là một cá nhân có hai thứ việc cần chú tâm làm cho tốt đẹp (và khỏe mạnh).
• Thứ nhất là chú tâm các hoạt động xây dựng cho chính mình thành một con người khỏe mạnh, hẳn nhiên về mọi mặt. Có thể lấy quan điểm toàn diện mà soi chiếu: Cơ thể; Tâm trí; Tương quan với người khác; và Đời sống tâm linh.
• Thứ hai là chú tâm các hoạt động nhằm xây dựng những mối quan hệ khỏe mạnh với người khác. Về bản chất là một chiều kích trong cái thứ nhất.
Mối quan hệ xã hội tốt là một mối quan hệ mà ở đó tồn tại những cá thể độc lập và khỏe mạnh nhưng có sự quan tâm và hỗ trợ nhau. Để ý rằng mặc dù nói là hai chuyện nhưng bản chất thì chỉ là một chuyện thôi. Tồn tại trong cõi đời này, “Tôi” hãy chỉ tập trung là chính tôi mà thôi.
“Chính tôi” nghĩa là tôi nhận diện “xuất xứ” của bản thân mình và chấp nhận tất cả bối cảnh mà mình đã được sinh ra và lớn lên. Những điểm đó chúng ta hưởng nhận hoặc “bị nhận” mà bản thân không thể quyết định được. Cho nên càng không chấp nhận thì con người sẽ càng rơi vào đớn đau mà thôi. Chấp nhận “tôi là người đã được sinh ra và nuôi dưỡng như vậy”.
Thông thường đến một thời điểm nhất định, con người (mọi người) sẽ có thể tự mình nuôi sống chính mình. Và quan trọng hơn là tôi không chịu sự o ép hay lèo lái của người khác nữa.
Điểm gay cấn nằm ở đây. Thời điểm nào tôi có thể tự lo được cho mình là do tôi quyết định. Những khía cạnh lưu tâm có thể là một cái nghề để kiếm ra tiền, một mục tiêu mà có thể đạt được, một hệ thống giá trị để làm nền tảng, hoặc bất kỳ thứ gì liên quan mà tôi có thể quyết và chịu trách nhiệm. Nhìn chung trong những khía cạnh đó, hễ có cái nào tôi không thể quyết định được thì có nghĩa tôi chưa đủ trưởng thành hay chưa đủ độc lập.
Khó khăn trong việc quyết định nằm ở chỗ tôi có thể chịu trách nhiệm, kiểu “có chơi thì có chịu”. Tôi quyết mà tôi muốn người khác chịu trách nhiệm là một kiểu phi lý hay không công bằng. Bất kỳ ai khi nói rằng… “bởi vì (ai đó) hoặc (cái gì đó) nên tôi không thể quyết định theo ý tôi muốn” thì đều là chưa trưởng thành.
Hẳn nhiên cái tôi quyết phải ở trong phạm vi có thể chịu trách nhiệm của tôi. Còn tôi quyết cho người khác thì là bất ổn rồi. Đời ai người đó quyết. Nếu tôi quyết cho người khác thì hệ quả hợp lý tất yếu là tôi phải gánh trách nhiệm cho người mà tôi quyết định thay cho họ.
Cái đó là cơ sở để tôi soi vào mà hành động mà thôi. Còn lại là lựa chọn tự do của tôi. Khi tôi gánh được cho người khác và cái người khác đó cũng đồng ý để tôi gánh họ thì cứ tự nhiên, gánh nặng thì mệt. Còn không muốn mệt thì đừng gánh nữa.
Đời người chỉ có trách nhiệm “gánh” cho con cái khi chúng chưa thể tự gánh. Bình thường thì khi con cái trưởng thành thì cha mẹ trả cái gánh đó lại để con cái tự gánh. Do vậy, quan trọng là cha mẹ “thỏa thuận” với con cái để xem đến lúc nào thì… trả gánh. Còn ai muốn gánh hoài thì cũng cứ tự nhiên, nhưng nhớ khi con cái không muốn hoặc không cần cha mẹ gánh nữa thì đừng cưỡng ép.
Liên quan đến cái gọi là hiếu thảo, có thể hiểu đơn giản là “hết lòng vì cha mẹ”. Nghĩa là tôi nhận ra cái gì làm cha mẹ vui thì tôi hết lòng hỗ trợ, nhưng nhớ là cho cha mẹ cái họ muốn cho bản thân họ mà thôi. Nhớ rằng có những cái cha mẹ muốn nhưng không phải cho họ mà là cho người khác (con cái họ chẳng hạn) thì tôi không có nghĩa vụ đáp ứng. Cha mẹ phải chịu trách nhiệm đó cho bản thân họ và cho những mong muốn của họ. Phần tôi, đạt được một mức độ khỏe mạnh của chính tôi và quan tâm đến những người tôi yêu quý là đủ đầy. Nhưng yêu thương thì nhớ quan tâm đến cái mà người đó muốn cho bản thân họ mà thôi. Cái họ muốn cho người khác thì tôi không có nghĩa vụ phải đáp ứng.
Một anh nói rằng mình yêu một cô gái và bởi vậy cô gái ấy phải nghe theo điều anh ta sắp xếp cho cô gái là một cái trò lắt léo để làm vui lòng cho bản thân mình chứ không phải vì cô gái. Đơn giản mà, phải không?
Nghe có vẻ đơn giản nhưng việc sống cuộc đời của mình thật lắm công phu. Khi chúng ta bắt đầu đặt câu hỏi về chuyện “Tôi là ai?”, hẳn với hầu hết mọi người là chúng ta đã sống được độ trên dưới 20 năm, và đó là một cột mốc cho thấy bạn bắt đầu chú ý đến chuyện tạo ra chính mình từ một con người đã mang đậm dấu ấn từ người khác (cha mẹ ông bà và bất kỳ ai có ảnh hưởng đến bạn).
Trong bài nói chuyện của anh Ngô Xuân Điệp với chuyên đề số 04 của Hội Tâm lý – Giáo dục Tp. HCM (PESAH) về chủ nghĩa hiện sinh trong tâm lý trị liệu, tôi nhớ đến một ý rằng rất nhiều người trong chúng ta sống hết một đời theo người khác và bản thân thì không có cái gì là của mình hay do mình tạo ra. Trên dưới 20 mươi năm bị ảnh hưởng bởi người khác, sống theo định hướng của người khác là một quãng dài lắm nếu ai đó muốn thay đổi để sống với chính điều mình muốn, một số người còn bị “đóng chặt” đến độ “không biết” và sau đó là “không dám nghĩ đến chuyện mình muốn đời mình như thế nào”. Hãy hình dung bạn đang ở trong giai đoạn tự mình phải chui ra khỏi cái kén đã bảo bọc mình để thành một chú bướm hay kiểu bạn phải tự dùng miệng của mình để làm bể cái vỏ bao bọc mình khi sinh ra là một chú gà. Bạn đã được sinh ra và nuôi dưỡng bằng sự ấm áp và an toàn do cha mẹ bạn cung cấp, nhưng để thật là bạn, bạn phải tự làm nên mình bằng cách bước ra ngoài như một cá thể có thể tự lo cho mình.
Trên dưới 20 năm và điều tốt lành là bạn có được cha mẹ hay những người dưỡng nuôi khỏe mạnh, họ hướng bạn và đợi chờ ngày bạn rời tổ và trong thời gian đó họ mang tới cho bạn các cơ hội để trưởng thành. Bằng không, khi bạn “tạm” xui xẻo và bạn có cha mẹ hay những người nuôi dưỡng đầy căng thẳng và thiếu sự yêu thương hay thiếu việc tạo cơ hội, họ có thể ru ngủ chính bạn bằng cách luôn tạo ra suy nghĩ rằng “con cứ ở yên đó và mọi sự đã có cha mẹ lo chu đáo”, bạn đã bắt đầu quá trình thụ động khi bạn ở yên và để người khác lo tất cả cho mình. Và theo sau đó là bạn sẽ chết yểu trong cái kén khi bạn chưa ra khỏi nó, hay bạn sẽ là một cái trứng chết ung trong vỏ bọc của một quả trứng.
Tiến sỹ tâm lý Robert Firestone trong cuốn sách “Bản thân bị bủa vây” (The Self Under Siege) xuất bản năm 2012 và trong cả quá trình làm việc của ông cùng con gái Lisa Firestone và các đồng nghiệp ở Hội Glendon đã nói đến sự khác biệt hóa bản thân (self-differentiation) như là điều kiện tiên quyết để bắt đầu cuộc sống của riêng mình. Từ lâu trước đó, khái niệm khác biệt hóa bản thân đã được đề cập bởi nhà trị liệu tâm lý gia đình tên Bowen khi ông chỉ ra hai trụ cột bổ sung cho nhau về chuyện tạo ra chính mình hay sống với mục tiêu và kế hoạch cùng những giá trị của riêng mình (một vị trí TÔI/ I-position) và đồng thời với đó là sống hài hòa với người khác, bắt đầu từ gia đình mình.
Sống hài hòa với người khác nghĩa là bạn có thể tạo dựng và duy trì được mối quan hệ khỏe mạnh với người khác, ở mối quan hệ đó có sự tồn tại của yêu thương và quan tâm chăm sóc nhưng luôn giữ ranh giới riêng tư không thể xâm phạm với người khác trong mối quan hệ. Đó là lý do tôi hay nhấn mạnh chuyện khác biệt hóa bản thân là một khái niệm có hai trục cùng tồn tại, trục thứ nhất là BẢN THÂN TÔI, và trục thứ hai và SỐNG VỚI NGƯỜI KHÁC.
Nhiều nhà tâm lý học theo lý thuyết của Firestone cũng nêu ra những khó khăn tự nhiên có thể làm nản lòng những ai muốn sống cho chính mình. Ở Việt Nam, tôi thấy những yếu tố gây khó khăn là cả một nền văn hóa. Bạn sẽ bị hoài nghi, bị chê bai, bị chê là khó chịu, bị cho là ích kỷ, và nặng nề hơn bị gọi là kẻ bất hiếu… cho bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy bạn… rục rịch sống với những mơ ước của riêng mình. Bạn đã được truyền dạy và chứng kiến những con người mẫu mực và được ca ngợi khi họ không màng đến bản thân để sống làm hài lòng người khác, đầu tiên là cha mẹ rồi vợ chồng và con cái. Xa hơn chút bạn được thúc đẩy để sống theo cách mà mọi người đều hài lòng hay sống giống với mọi người. Tôi có gặp những thân chủ/khách hàng bị bận tâm chuyện mình sống không giống ai và họ phân vân không biết mình có ổn không khi chú tâm vào điều mình muốn nhưng trái ý cha mẹ và người thân.
Sẽ không thừa khi tôi nhấn mạnh nếu bạn chọn lựa sống giống người khác hay làm hài lòng người khác có nghĩa bạn đang để người khác lèo lái hay định hướng cho chính mình, ở đó chẳng có gì là màu sắc hay sáng tạo hay có thể hoàn thiện bản thân như điều mà Maslow và Carl Rogers nói đến trong tâm lý học nhân văn. Một con người như vậy có thể rất tròn trịa, rất hoàn hảo với người khác, và có thể là yên ổn, nhưng bạn chẳng là ai cả bởi vì bạn đâu có gì khác với người khác. Nỗi niềm mong muốn được người khác chấp nhận và yêu mến có thể khiến bạn thấy cần thiết để sống với kiểu cách đáp ứng những mong đợi của người khác về bạn. Alain de Botton trong cuốn sách “Sự an ủi của triết học” (bản dịch tiếng Việt của Ngô Thu Hương, 2000) có diễn tả điều này trong chương đầu có tên “Niềm an ủi khi không được yêu thích” rất thú vị và rõ ràng.
Để sống với chính mong muốn hay lý tưởng của mình không bao giờ đơn giản là… cứ sống, mà nó đòi hỏi sự ý thức nghiêm túc để biết xem mình sẽ sống như thế nào. Bạn có thể phải nghĩ về những giá trị và điểm mạnh của bản thân, nhận diện và cam kết theo đuổi những giá trị và điểm mạnh đó bằng các mục tiêu khả thi. Tôi muốn liên kết đến cái mà Carol Dweck gọi là BEATs trong lý luận về tư duy của mình (Mind). BEATs là viết tắt của Hành vi (B), Cảm xúc (E), và Khuynh hướng hành động (AT), bà cũng nói rằng sự khỏe mạnh của một người thể hiện ở việc kết nối cái bên trong (giá trị) với cái bên ngoài (mục tiêu). Tôi cũng đã có dịp nói về mô hình nhận diện bản thân mà ở WELink chúng tôi đặt tên là VIPAR (Giá trị, Hứng thú, Nhân cách, Năng lực, và Nguồn lực). Mô hình VIPAR là một công cụ hữu ích để giúp một người tăng cơ hội nhận biết chính mình.
Tôi rất nhớ đến những bộc bạch của các bạn học viên ở WELink khi họ nói về những khó khăn và hơi buồn cười là có thấy kỳ cục khi mình sống đúng với ước muốn của mình. Sau khi bạn nhận diện được bản thân và biết rõ mục tiêu của cuộc sống đời mình, bạn còn phải có đủ lòng can đảm để sống với nó bằng một kế hoạch hành động nhất quán. Thật ra bản chất của việc này là “dấn thân” (Engagement, một chữ trong mô hình an lạc PERMAH của nhà tâm lý học tích cực Seligman) vào điều mình muốn làm và vượt qua những trở ngại, nghĩa là bạn phải bắt đầu hành động và kiên trì bám đuổi.
Ngày học đại học tôi hay nghe một giảng viên mà chúng tôi rất mến mộ về độ “cà khịa”, ông hẳn nhiên là cà khịa với chuyện nhiều người trong chúng ta hay chọn bỏ cuộc để an toàn. Ông nói “trời mưa thì mặc trời mưa, trời mưa to quá thì ta… vô nhà. Xong!” Đúng là tôi có thấy nhiều khả năng chọn lựa an toàn hay không dám đương đầu từ rất nhiều người mà tôi có dịp làm việc, kiểu như sống với mơ ước của mình nó… “mệt quá”, cô đơn lắm, thậm chí còn phải bị ghét bỏ và cười chê.
Quay lại, để đứng vững với việc thực hiện ước mong của chính mình, tôi nghĩ đến sự cần thiết phải có của lòng tự tôn (self-esteem). Lòng tự tôn đơn giản có thể hiểu là cảm nhận về giá trị của bản thân mình trong cuộc đời, hay nói cách khác là thấy mình xứng đáng được đề cao với những gì là chính mình, dù cho mình như thế nào.
Lòng tự tôn theo Mruk có thể phân chia thành loại khỏe mạnh và loại không khỏe mạnh. Nếu để ý, chúng ta có thể thấy những người có lòng tự tôn không khỏe mạnh là những người có khuynh hướng đề cao bản thân bất chấp mình không có một điểm mạnh tương ứng; hay cho dù mình có những điểm mạnh và khả năng nhưng luôn thấy mình chẳng bằng ai, chẳng có giá trị gì và thường là cho rằng chỉ là “mình may mắn”. Văn hóa đề cao kiểu “luôn thể hiện sự khiêm nhường” bằng cách từ chối lời khen ngợi của người khác gây ra nhiều khó khăn trong việc thật sự thấy mình có giá trị và xứng đáng với những lời khen ngợi. Nhìn chung chúng ta có thể trở nên bối rối khi nghĩ rằng mình rất có giá trị. Những người có lòng tự tôn khỏe mạnh là những người thấy mình có giá trị đúng với những điểm mạnh của bản thân. Hay đơn giản hơn là thấy mình có giá trị bởi mình là một nhân cách riêng biệt.
Nghe cũng không… khó mấy về chuyện sống với chính mình, có điều bạn phải biết mình muốn cái gì và thực hiện nó mà không nhắm đến việc làm để được ai ghi nhận hay tôn vinh mình cả. Chỉ đơn giản là tôi yêu thích và dấn thân với thứ tôi yêu thích. Thêm chút nữa, trong hành trình khẳng định cái mình thích sống, bạn cũng có thể cần đến lòng can đảm và chút mạo hiểm để bước vào mọi chỗ, nói đơn giản là không có ngõ nào là ngõ cấm hay ngõ mà bạn không được bước vào cả. Sống được vậy thì tốt quá và vui quá.
Kể cũng hay ho là vô tình tôi gặp một trang facebook hay và đọc một cơ số bài rồi mới viết đoạn kết này. Hẳn rồi, như điều tôi vừa đọc và tâm huyết, tôi tự hỏi bản thân có mong đợi gì khi viết điều này. Câu trả lời có vẻ cũng ổn là tôi viết bởi vì tôi tin vào những lý luận khoa học tâm lý này và tôi biết rằng tôi đang nỗ lực sống như vậy (làm điều mình ao ước) và biết đâu nếu có ai đó đồng cảm với tôi, mong cho những người đó tìm thấy niềm vui như tôi thấy hoặc hơn. Còn không bạn cứ sống với những niềm tin của mình, miễn vui vẻ và an lạc.