Bất kể lý do là gì thì sự thật là nhiều bạn trẻ (thế hệ đầu 2000s) đang cảm thấy bị đè nặng áp lực bởi chuyện phải có một công việc làm với một mức lương như ý (về tài chính), và hoang mang khi thấy bản thân bị lọt thỏm vào một xã hội quay cuồng với những thay đổi chóng mặt. Mặc dù các số liệu khoa học ở Việt Nam là không rõ ràng nhưng chúng ta có thể nhìn thấy xu hướng này có vẻ lan rộng trên toàn cầu. Sau đây là một nguồn thông tin từ Hoa Kỳ và một nguồn từ Anh quốc, cả hai nơi đều cho thấy tình trạng áp lực khá cao (trên 60%) nơi những người trẻ từ 18-30 tuổi.
https://www.apa.org/topics/stress/generation-z-millennials-young-adults-worries
https://www.mentalhealth.org.uk/about-us/news/60-young-people-unable-cope-due-pressure-succeed
Với những trải nghiệm thời gian qua của bản thân khi có cơ hội tiếp xúc và làm việc với những người trẻ, tôi hy vọng những chia sẻ này có hữu ích cho một định hướng về chủ đề này.
1. Phân tích và nhận diện cho sáng rõ điều khó khăn đang gặp có hình hài như thế nào.
Xác định xem những mong đợi của bản thân cho một công việc cụ thể bao gồm những gì. Tuy nhiên, trọng tâm là “tôi có thể làm cái gì có hiệu quả” – thay vì mong đợi công ty đáp ứng tiêu chuẩn của bản thân có thể chuyển chút sang suy nghĩ bản thân sẽ làm tốt chuyện gì cho công ty mình muốn tham gia, và “bán” mình cho công ty. Nhớ rằng công ty không được thành lập để đáp ứng kỳ vọng của một nhân viên.
Thêm vào đó là mức lương mong đợi có thể đã được thống nhất ngay ngày đầu khi tham gia phỏng vấn. Một khi đã chấp nhận làm việc thì chuyện lương đã thống nhất. Sẽ là đau khổ nếu đã bước vào một công ty với thỏa thuận và không hài lòng với mức lương có thể nhận. Thái độ bất mãn không chỉ mang tới kém hiệu quả cho công ty mà chính yếu là hủy hoại tương lai của chính mình.
Đi làm là làm có hiệu quả và có năng suất hay nói cách khác là mang lại lợi ích cho công ty, đi làm việc không phải để đạt mục tiêu được ai đó ghi nhận. Về cơ bản một người luôn cần ghi nhận từ người khác là một người thiếu trưởng thành. Tuổi vị thành niên và tuổi nhỏ hơn mới thật sự cần ghi nhận và khích lệ từ người có trách nhiệm. Tôi đã nhìn thấy sự khó khăn của những anh chị em phòng nhân sự khi họ đảm nhận trách nhiệm ghi nhận và khích lệ nhân viên như cha mẹ với con cái.
Liên quan đến chuyện phân tích này, trong nhiều trường hợp có lẽ những kỳ vọng về một công việc hay mức lương đang được trông đợi có khoảng cách khá không phù hợp với mức độ và phạm vi trách nhiệm mà một nhân viên đảm nhận. Làm không tương xứng với hưởng. Rất nhiều trong số đó là những mong đợi được áp lên từ cha mẹ hoặc từ sự so sánh với những người khác. Tự biết mình là mấu chốt chứ không phải so sánh mình với người khác.
Cũng cần nhận biết năng lực và trình độ của bản thân trong từng công việc mình tham gia vào, có những nhiệm vụ bản thân chưa đáp ứng được nên khó có thể trông đợi một mức lương như một người có trình độ cao hơn bản thân. Nếu gặp trở ngại, chịu khó ngồi lại tự phản tỉnh với chính mình hoặc gặp một người có chuyên môn để đánh giá lại xem yếu tố nào gây trắc trở cho bản thân. Nói chung chuyện gì cũng có nguyên do và chúng ta cần nhận ra nó là gì để có phương án giải quyết thay vì đi phiền trách người khác hoặc bản thân.
2. Hướng tới xử lý khó khăn bằng các chiến lược có cấu trúc.
Các chiến lược có cấu trúc cho thấy khả năng mang lại hiệu quả bao gồm: chiến lược tập trung vào nhận thức (hay thẩm định); chiến lược tập trung vào giải quyết vấn đề (SPS) bằng nâng cao khả năng bản thân; và chiến lược đối phó với những cảm xúc khó chịu của bản thân.
2.1. Đánh giá lại những suy nghĩ và niềm tin của bản thân về vấn đề khó khăn, có thể tận dụng những hiểu biết từ bước phân tích ở trên để xem có thể cần điều chỉnh những gì trong tư duy của mình. Kinh nghiệm cho thấy trở ngại nằm ở chỗ bản thân thấy e sợ khi nhìn thấy vấn đề khó khăn dường như xuất phát từ bản thân nên xuất hiện cảm giác chán nản và né tránh chuyện xác nhận và bỏ lơ luôn mà không xử lý.
Về mặt kỹ thuật có thể sử dụng cấu trúc được hướng dẫn bởi Albert Ellis, gồm sáu bước được thể hiện như sau:
- Xác định niềm tin hay suy nghĩ đang hủy hoại hay tạo vấn đề cho bản thân.
- Hỏi xem có cơ hội nào cho thấy niềm tin đó là hợp lý không?
- Có chứng cứ nào cho thấy niềm tin đó là sai lầm không?
- Tìm kiếm bản chất của niềm tin hay sự thật của nó là gì?
- Điều tệ hại nhất khi bản thân không đạt được điều mà mình nghĩ là phải đạt được (hoặc phải tiếp nhận điều mà bản thân tin là mình không phải nhận)?
- Sau cùng, đâu là điều tích cực hay cơ hội mà bản thân có được khi không đạt được điều mình nghĩ là phải đạt (hoặc phải tiếp nhận điều mà bản thân tin là mình không phải nhận)?
Về chuyện thách thức lại những niềm tin và suy nghĩ sai trái của bản thân có những cách thức khác có thể có hiệu quả, ví dụ sử dụng cách truy tìm chứng cứ kiểu Socrate và can đảm thay đổi một niềm tin hoặc suy nghĩ khác đúng đắn hơn. Nhiều anh chị em cho thấy cái trở ngại nằm ở chỗ nhiều người không dám dấn thân vào một địa hạt mới với những thách thức hoặc rủi ro. Thật ra cảm giác luôn muốn đảm bảo mình ở trong vòng an toàn có thể là một cản trở lớn.
2.2. Nâng cao khả năng xử lý vấn đề có cấu trúc.
Một quy trình các bước xử lý vấn đề có cấu trúc (SPS) cần phải được áp dụng:
- Xác định, gọi tên và mô tả điều cần giải quyết là gì.
- Tìm kiếm các thông tin liên quan đến điều cần giải quyết, những tác động khi giải quyết và cả những hệ quả liên quan.
- Động não và liệt kê ra tất cả các giải pháp khả thi, ngay cả những giải pháp có thể là ngớ ngẩn.
- Xây dựng một giải pháp mà bản thân đánh giá là hiệu quả nhất và lập kế hoạch hành động.
- Tiến hành thực hiện các hành động trong kế hoạch và giám sát cho đến cùng.
- Rút kinh nghiệm và điều chỉnh những hành động trong kế hoạch.
Ngoài ra những năng lực khác có thể lưu tâm như xác định mục tiêu, tạo ra động lực và tránh trì hoãn, chọn lựa điều ưu tiên, và khả năng giao tiếp tích cực và quả quyết (assertiveness).
2.3. Nâng cao năng lực đối diện và điều hòa các cảm xúc khó chịu của bản thân.
Có nhiều cách thức để đối diện với những cảm xúc khó chịu của bản thân, thông thường là những cách thức liên quan đến việc giúp cơ thể và tâm trí an tịnh trở lại với những tình huống đầy rối rắm như thiền chánh niệm, áp dụng các kỹ thuật thư giãn và phục hồi,… Cũng liên quan đến những hình thức vận động cơ thể mỗi ngày, đặc biệt trong môi trường thiên nhiên.
Chúng ta có thể tham khảo những chỉ dẫn hiện tại được đặt trên nền tảng khoa học có chứng cứ có tên “thay đổi lối sống trị liệu” (TLCs – therapeutic lifestyle changes).
3. Cải thiện thái độ lạc quan và tăng cường năng lực phục hồi tâm lý.
Chúng ta không thể dự báo được hết những gì có thể xảy ra trong cuộc đời mình nhưng chúng ta có thể điều chỉnh thái độ lạc quan theo kiểu nhìn thấy “vẫn còn nửa ly sữa” thay vì “đã bị hết nửa ly sữa”.
Thái độ lạc quan là nền tảng để trên đó hình thành năng lực phục hồi của bản thân khi đối diện với những khó khăn hoặc những điều bất như ý. Những điều này liên quan đến một tâm thế yêu thương bản thân mình thật sự (self-compassion). Cũng phải chấp nhận điều được kết luận trong các nghiên cứu tâm lý ở Hoa Kỳ khi xác nhận rằng người trẻ có vẻ thiếu năng lực giải quyết những áp lực hơn so với những người trong độ tuổi trung niên hoặc già hơn. Có vẻ điều đó là hợp lý, do vậy càng tăng cường việc “giãn ra” càng giúp ích cho chính người trẻ.
Bên cạnh đó, cần tránh xu hướng thu mình lại hay tự cô lập bản thân. Nhiều nghiên cứu cho thấy việc bước ra ngoài và tăng cường những cơ hội chia sẻ với người khác mang lại cơ hội tốt để người trẻ có định hướng cho bản thân. Ngoài bạn bè đồng trang lứa, hiện tại khá nhiều nơi mà người trẻ có thể tìm đến sự trợ giúp chuyên nghiệp từ những nhà chuyên môn về tham vấn và trị liệu tâm lý.
4. Dám quyết định và sống cuộc đời của chính mình.
Thông điệp này có lẽ đã được nhấn mạnh rất nhiều bởi nhiều tổ chức chuyên môn, tuy nhiên thật không dễ dàng để một người trẻ tự nhiên liệu có thể dám sống cho chính mình. Cùng với nhiều xu hướng phát triển của xã hội, người trẻ càng sống trong một thế giới dễ dàng bị lùi lại phía sau hay cảm thấy choáng ngợp với sự thay đổi chóng mặt của nhiều thứ.
Tôi vẫn muốn an ủi người trẻ rằng càng rời ra khỏi vòng xoáy càng tăng cơ hội cho bản thân. Nhiều người trẻ hiện nay cảm thấy căng thẳng khi phải rời xa vòng an toàn từ những đảm bảo của gia đình hay của cha mẹ, nhưng chỉ khi nào một người thật sự có thể tự đi bằng đôi chân của mình mới có thể bắt đầu dấn thân vào cái gọi là cuộc đời của chính mình.
Có thể bắt đầu bằng việc nhìn nhận về bản thân mình để biết thật sự mình là ai, đang đề cao những giá trị gì, tin tưởng vào phẩn giá của chính mình, và nhận diện được những hứng thú, năng lực, và nguồn lực của chính mình để xây dựng cho riêng mình một vị trí mà không phải so sánh với người khác hoặc chạy theo những kỳ vọng ảo tưởng về bản thân. Một người sẽ mạnh mẽ và tự tin nếu chỉ bận tâm và sống hết mình với cái gì đó của bản thân.
Thư giãn hơn và thoải mái hơn và tin rằng tôi sẽ tìm ra lối đi cho chính tôi và rèn luyện để nâng cao năng của chính mình là cách thức tốt để có thể kéo được bản thân ra khỏi những áp lực mơ hồ nhưng rất nghiêm trọng hiện nay. Là những người trẻ chúng ta còn nhiều cơ hội để có thể sai lầm và điều chỉnh, xin đừng quá thúc ép bản thân để đáp ứng với những tiêu chuẩn hay mong đợi mà không phải xuất phát từ bản thân.