05 NGUYÊN NHÂN KHIẾN LIỆU PHÁP TÂM LÝ KHÔNG HIỆU QUẢ VỚI BẠN

• Khoan hẵng nghĩ mình là một trường hợp “hết cứu” nhé! Chúng ta hãy cùng xét đến một số yếu tố đã có thể gây tác động đến trải nghiệm trị liệu của bạn ngay sau đây.

Tâm lý trị liệu thường được trông đợi như giải pháp tối ưu cho mọi mối bận tâm về sức khỏe tâm thần. Thế nên nếu đã từng một lần rời khỏi phiên trị liệu nào đó với suy nghĩ rằng: “Sao việc đi trị liệu như thế này không mang lại được gì cho mình hết?!”, có lẽ chúng tôi hiểu được sự chán nản này của bạn. Có thể với bạn, cảm xúc bùng phát ấy (như trong bộ phim “Good Will Hunting” – tựa Việt: Khi Thiên Tài Cũng Cần Hạnh Phúc) chưa bao giờ xuất hiện, hoặc ngay cả khi đã cởi mở bộc lộ, trao đổi về trải nghiệm cảm xúc này, bạn vẫn có thể cảm giác như không hề có bất kỳ tiến triển nào cho quá trình trị liệu.

Khi đã có một trải nghiệm thất vọng, ai cũng sẽ rất dễ để băn khoăn và phỏng đoán rằng liệu bản thân đã “bị lỗi quá nhiều” để có thể “sửa chữa”, hay phải chăng những vấn đề của mình đã quá trầm trọng đến mức ngay cả một chuyên gia được cấp phép chỉn chu cũng không thể xử lý được. Nhưng Esther Boykin – một nhà trị liệu về hôn nhân và gia đình (LMFT – Licensed Marriage and Family Therapy), người sáng lập Trung tâm Trị liệu Nhóm GTA (Group Therapy Associates) tại Washington D.C, đã chia sẻ với SELF (self.com) rằng những nhận định chủ quan này là không chính xác. Thực tế thì không phải ai cũng nhận kết quả như nhau từ các hình thức hỗ trợ chăm sóc sức khỏe tâm thần giống nhau – có thể liệu pháp nhất định nào đó mang lại được sự hữu ích cho một nhóm người, song không hẳn cũng đem đến hiệu quả tương tự cho những người khác. 

Vậy nên nếu bạn đang cảm thấy lạc lõng hay thất vọng trong tiến trình trị liệu của mình, chúng tôi đã hỏi chính các nhà thực hành về một số lý do phổ biến nhất dẫn đến điều này – và cách để bạn hay những khách hàng khác có thể chuẩn bị để có được trải nghiệm trị liệu tốt hơn.  

1. Bạn chưa tìm được liệu pháp hữu ích nhất cho bản thân.

Tâm lý trị liệu thường được phác họa như một bối cảnh mà bạn nằm trên một chiếc ghế dài, nói ra những điều sâu kín trong lòng và rồi nhận được mọi câu trả lời bạn cần từ chuyên gia một cách kỳ diệu. Nhưng sự thật thì có thể như bạn đã thấy, mọi thứ không hề đơn giản hay dễ dàng như thể đã được định sẵn như vậy.

Khi nói đến các lựa chọn để tham gia vào một hình thức trị liệu bất kỳ, thực sự có rất nhiều cách tiếp cận khác nhau phù hợp với những bận tâm về sức khỏe tâm thần và cả nhu cầu của bạn với tư cách là một khách hàng. Nếu cảm thấy các cuộc hẹn trước của mình không hiệu quả và giống như những buổi để “trút” những cảm xúc tiêu cực, bạn có thể đánh giá cao các cách tiếp cận như liệu pháp hành vi nhận thức (CBT) và liệu pháp hành vi biện chứng (DBT) – tập trung vào việc hình thành các kỹ năng thiết thực cùng các cơ chế ứng phó. Hoặc nếu chỉ qua việc trò chuyện không đủ để giúp bạn vượt qua những vết thương từ thời thơ ấu, bạn có thể tìm hiểu liệu pháp chuyển động mắt giải mẫn cảm (EMDR), một cách độc đáo để đối diện những ký ức đau thương và làm giảm tác động của chúng. Bên cạnh đó, ngay cả khi phương pháp trị liệu thông qua đối thoại không phải điều bạn tìm kiếm, vẫn có những lựa chọn khác như liệu pháp nghệ thuật hay các phương pháp trị liệu tập trung vào mối liên hệ giữa cơ thể và tâm trí mà bạn có thể cân nhắc.

Tiến sĩ Tâm lý học Annabelle Dortch, một nhà trị liệu tâm lý ở Los Angeles chia sẻ với SELF rằng: “Cũng đúng khi nói chúng ta thường gọi những bận tâm nhất định kèm các chẩn đoán là “tiêu chuẩn vàng” cho việc chăm sóc sức khỏe”. Ví dụ, liệu pháp phơi nhiễm (exposure therapy) có xu hướng là phương pháp trị liệu cho chứng rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD). Tuy nhiên, Tiến sĩ Dortch nói thêm rằng “đối với nhiều người thì phương pháp trị liệu phù hợp thường phụ thuộc vào sự ưa thích cá nhân”, điều mà bạn hoàn toàn có thể hỏi nhà trị liệu hiện tại hoặc tương lai của mình. (Sau hết, họ là những người được đào tạo để biết về sự khác biệt và đề xuất phương pháp tốt nhất cho bạn.)

2. Bạn chưa gặp được nhà trị liệu “phù hợp”.

Về ý này, phương thức trị liệu không phải là yếu tố duy nhất ảnh hưởng đến sự kết nối tích cực trong mối quan hệ trị liệu. Theo Boykin, cô cho rằng việc tìm nhà trị liệu phù hợp cũng giống như việc đi hẹn hò vậy. Không vì một lần không thành mà có nghĩa rằng bạn không phù hợp với các mối quan hệ cặp đôi. Thay vào đó thì hãy nghĩ rằng “người này chỉ đơn giản là không hợp”, và lý lẽ tương tự cũng áp dụng cho việc tìm đến một nhà chuyên môn có thể giúp bạn phát triển.

Tiến sĩ Dortch cho biết rằng về cơ bản, nên là bạn cảm thấy được sự an toàn, không bị phán xét và thoải mái khi mở lòng với người làm chuyên môn trong mối quan hệ trị liệu với bạn. Tất nhiên, các loại liệu pháp trị liệu mà họ được đào tạo sẽ ảnh hưởng phần nhiều đến chuyện bạn có được sự kết nối tốt hay không, nhưng những yếu tố nhỏ cũng có thể đóng vai trò nhất định – như sự khác biệt về tính cách (có thể bạn đang tìm một người điềm đạm, nói chuyện nhẹ nhàng, trong khi người này thì hơi nhiều năng lượng so với mong muốn của bạn), phong cách giao tiếp (có thể kiểu người thực hành chuyên môn lý tưởng đối với bạn là người làm việc với sự thẳng thắn và trực diện – không theo hướng tích cực hóa mọi vấn đề) hoặc những rung cảm tổng thể trong bầu không khí trị liệu mà bạn cảm nhận được. Nếu không có sự hòa hợp ấy, cả hai chuyên gia – Boykin và Dortch – đều cho rằng sẽ khó để bạn có thể thoải mái là chính mình trong mối quan hệ trị liệu.

3. Bạn đang thu mình lại.

Để những buổi trị liệu đạt được hiệu quả nhất, bạn cần phải trung thực và sẵn sàng đặt mình vào trạng thái mong manh/dễ bị tổn thương, đây cũng là điều mà Boykin đã nhận định rằng “nói miệng sẽ dễ dàng hơn làm rất nhiều”. Một ví dụ là giả sử bạn đang phàn nàn về việc người yêu đã lớn tiếng trong bữa tối… nhưng chủ ý bỏ qua việc chính bản thân là người đầu tiên buông một vài lời lẽ xúc phạm và liên tục ngắt lời người kia. 

Có một số lý do khiến bạn “giấu mình” dù bản thân có nhận thức được hoặc không. Có thể bạn không biết cách diễn đạt những cảm xúc phức tạp thành câu chữ. Hoặc cảm giác xấu hổ là thứ ngăn bạn đối diện với những mô thức không khỏe mà bạn muốn thay đổi. Dù cho lý do là gì đi nữa, điều quan trọng là bạn cần hiểu rằng việc giấu đi những điều thực sự đang diễn ra trong cuộc sống (và trong tâm trí) của bạn có thể chính là rào cản cho tiến trình trị liệu của mình. 

Boykin giải thích rằng “Nếu bạn chưa sẵn sàng để hoàn toàn thành thật bộc lộ bản thân – khi mà “bức tranh toàn cảnh” của bạn được mô tả một cách đầy đủ, thì nhà trị liệu cũng chưa thể mang lại hiệu quả tối ưu cho bạn, đơn giản vì họ không có được tất cả thông tin mà họ cần”. Và làm sao để có thể xử lý được những cảm xúc không dễ chịu hoặc thay đổi những mô thức không khỏe trong bạn khi chính bạn còn chưa muốn thừa nhận sự tồn tại của chúng với người đã được đào luyện chuyên môn để trợ giúp bạn?

4. Bạn thiếu sự kiên định và cam kết với tiến trình trị liệu.

Boykin cho rằng không có chuyện đúng-sai-phải-trái về tần suất mà bất kỳ ai nên duy trì cho việc trị liệu, song tính kiên định là yếu tố quan trọng nếu bạn muốn thấy được sự tiến triển rõ rệt. Boykin chia sẻ: “Tôi luôn nói với các thân chủ của tôi rằng: Anh/Chị không thể chỉ vừa bắt đầu và đến gặp mỗi tháng một lần, vì như vậy Anh/Chị sẽ không thể củng cố động lực hay xây dựng được sự gắn kết cần thiết để việc trị liệu đạt hiệu quả.” 

Một số thói quen khác như thường xuyên đến muộn hoặc hủy/dời lịch hẹn có thể là dấu hiệu cho thấy bạn chưa thực sự cam kết với việc trị liệu trong thời điểm hiện tại. Suy cho cùng thì những khoảnh khắc “à!” lên khi chợt nhận ra điều gì và những đột phá mới chỉ có cơ hội xuất hiện khi bạn đều đặn hiện diện và nỗ lực một cách thường xuyên. Nếu không có sự kiên định/nhất quán đó, bạn sẽ dễ cảm thấy bế tắc  hoặc bị mất kết nối, cảm giác như bản thân không thực sự đi đến đâu cả.

5. Bạn kỳ vọng những kết quả có được ngay lập tức và hiệu lực mãi mãi.

“Nếu có một điều chính xác để nói về tâm lý trị liệu, thì chính là đây không phải một giải pháp thần kỳ”- Tiến sĩ Dortch, điều này được hiểu là ta có thể chưa thấy được hiệu quả tức thời từ tâm lý trị liệu, nhưng chỉ là nó… chưa mang lại kết quả hữu hiệu ngay lúc này mà thôi.

Tiến sĩ Dortch chỉ ra rằng, với những người mới bắt đầu dấn thân vào trải nghiệm trị liệu, chỉ riêng việc xây dựng mối quan hệ và sự tin tưởng với người làm việc với mình là đã cần khá nhiều thời gian. Hơn nữa, có những mục tiêu trị liệu như mong muốn trở thành một người bạn đời tốt hơn, biết chuyển hóa cơn giận dữ một cách khỏe mạnh hơn, hay xử lý những chấn thương thời thơ ấu,… là những tiến trình dài hơi mà không thể có được sự thay đổi tích cực đáng kể chỉ với vài tuần, thậm chí là vài tháng – trong một số trường hợp.

Ngay cả sau khi xây dựng được lòng tin trong mối quan hệ trị liệu, bạn có thể cũng chưa cảm nhận được sự thay đổi nhiều như đã mong đợi. Hãy nhớ rằng hầu hết những dấu hiệu cho sự cải thiện ở bạn như: năng lực phục hồi cao hơn, tập bày tỏ bằng mệnh đề Tôi (“I” statements) trong giao tiếp tốt hơn, hay nhạy hơn để nhận diện những yếu tố khiến bạn dễ kích động, là những thay đổi rất tinh tế. Boykin chia sẻ rằng “Tôi luôn ví von tiến trình trị liệu giống như quá trình chìm vào giấc ngủ, nó diễn ra một cách chậm rãi, từ tốn. Và đến một lúc nhất định, bạn sẽ trải nghiệm khoảnh khắc mà khi ấy, khi tự soi chiếu mà chợt nhận ra rằng đã có biết bao nhiêu thay đổi đã thực sự diễn ra.”

Vậy nên, nếu tâm lý trị liệu là thứ bạn vẫn cởi mở để dấn thân khám phá, đừng để những lần trải nghiệm “thất bại” trước đó làm nản lòng. Chỉ vì nó không “bắt sóng” được với bạn ngay lập tức không có nghĩa là nó sẽ không bao giờ có thể. Và nếu bạn nhận thấy lĩnh vực chăm sóc sức khỏe tâm thần này thực sự không dành cho mình thì sao? Thực ra điều đó cũng không thành vấn đề. Tiến sĩ Dortch có nói rằng: “Tâm lý trị liệu không phải là cách duy nhất để nhận lợi ích từ trải nghiệm được hỗ trợ, phát triển con người cá nhân, và thấu hiểu chính mình”. Và dù hành trình của bạn bao gồm chủ đích tìm đến sự trợ giúp từ cộng đồng hay tập trung vào các chiến lược tự chăm sóc bản thân, điều quan trọng nhất là tìm ra cách tốt nhất mà bạn cảm thấy được nhìn nhận, được lắng nghe và nâng đỡ.

=====